# Azuur

Engels: azure · Frans: azur · Duits: Blau · Latijn: azureus, klassiek caeruleus

Azuur is het heraldische blauw. De naam gaat via het Frans en het Italiaans terug op het Arabische lāzuward en het Perzische lazyward, de lazuursteen; de Nederlandse vorm zonder l ontstond doordat de Romaanse talen de beginklank voor een lidwoord aanzagen.

Zekerheid van dit lemma: vastgelegd
Canonieke URL: https://cms.loeff.nl/heraldiek/element/azuur/

## Laag 1 · Symbolische betekenis en duiding

Zekerheid van deze laag: folklore

De traktaten verbinden azuur met trouw en wetenschap, de saffier, de lucht, Jupiter, de gerechtigheid, de dinsdag en de herfst [folklore] (noot 24). Goede afbeeldingen: Frankrijk ancien, in azuur bezaaid met gouden lelies, staat in het beeldkatern als wapen-frankrijk-ancien.svg en het bezaaide azuren veld van het rijkswapen als wapen-nederland.svg; verder de Commons-categorie Azure (blue in heraldry), met achtentwintig bestanden en achtennegentig subcategorieën (noot 114, noot 116).

## Laag 2 · Historische oorsprong en evolutie

Zekerheid van deze laag: vastgelegd

Azuur (Engels: azure; Frans: azur; Duits: Blau; Latijn: azureus, klassiek caeruleus) is het heraldische blauw. De naam gaat via het Frans en het Italiaans terug op het Arabische lāzuward en het Perzische lazyward, de lazuursteen; de Nederlandse vorm zonder l ontstond doordat de Romaanse talen de beginklank voor een lidwoord aanzagen. In het Middelnederlands is azuur omstreeks 1290–1310 geattesteerd, kort daarna ook in heraldische context (noot 37). Woodward geeft dezelfde afleiding, maar voert haar aan als het argument van “some writers” voor oosterse invloed, om vervolgens de conclusie te ontkrachten dat de kruistochten een wapensysteem uit het Oosten zouden hebben meegebracht (noot 31).

## Laag 4 · Beroemde voorbeelden

Zekerheid van deze laag: onzeker

De opkomst van blauw is een van de best beschreven verschuivingen in de middeleeuwse kleurgeschiedenis: van een randkleur in de twaalfde eeuw tot de voorkeurskleur van de westerse wereld daarna, een ontwikkeling die Pastoureau elders uitvoerig heeft gedocumenteerd en die in het hoofdstuk over de historische ontwikkeling terugkeert; in zijn artikel van 1983 stipt hij haar aan als het “bleu qui va devenir au fil des siècles la couleur préférée des populations occidentales” (noot 36). Het klassieke azuren veld is dat van de Franse koningen: in azuur, bezaaid met gouden lelies, sinds Lodewijk VIII vast gebruik; volgens Fox-Davies bracht Karel V bij edict van 1376 het aantal lelies op drie terug, waarbij hij geen archiefvindplaats voor dat edict geeft en een Franse primaire bron voor dit hoofdstuk niet is ingezien [onzeker] (noot 38). Dat het Nederlandse rijkswapen met zijn bezaaide azuren veld in de lijn van dat Franse voorbeeld staat, is duiding en berust niet op een vindplaats [onzeker]. Het Koninklijk Besluit van 10 juli 1907, waarvan de formulering bij Koninklijk Besluit van 23 april 1980 werd vereenvoudigd zonder dat de wapentekening veranderde, beschrijft het rijkswapen als “In azuur, bezaaid met staande blokjes van goud, een klimmende rechtsgewende leeuw van goud […] getongd en genageld van keel” (noot 35).

## Noten

De nootnummers volgen het bronhoofdstuk van het naslagwerk (06-deel-iii-kleuren-metalen-en-pelswerken.md).

24. Sicille, Le Blason des Couleurs en armes, livrées et devises, ed. H. Cocheris, Parijs 1860, préface blz. IX en X (samenvattend overzicht van de correspondenties per kleur, met “L’argent répond aux vertus de pureté et de justice, aux perles, à l’âge de l’enfance, au tempérament flegmatique, à l’eau, à la lune, à l’espérance et au jour de lundi”); blz. 57–58 (tabellen: alternatieve deugdenlijst, edelstenen, levensfasen met “Sinople. Jeunesse, jusques à trente ans”, complexies en elementen); blz. 65 (de zeven deugden met “Argent. Espérance”, en de weekdagentabel); blz. 66 (jaargetijden). Archive.org: leblasondescoul00sicigoog, https://archive.org/details/leblasondescoul00sicigoog
31. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 37 (azure uit Perzisch lazurd via lazulum/azurrum; gules uit Perzisch gul; sinople naar Sinope, bij Woodward de haven van een groene verfstof; Ménestriers afleiding uit het Grieks “far-fetched”). Woodward voert deze etymologieën aan als het argument van “some writers” voor oosterse invloed en ontkracht de conclusie daarna zelf; de naam is Claude-François Ménestrier, die Woodward als “Menetrier” spelt.
35. Hoge Raad van Adel, “Rijkswapen en koninklijk wapen”, hogeraadvanadel.nl/heraldiek/rijkswapen-en-koninklijk-wapen, geraadpleegd 27 juli 2026 (blazoen bij Koninklijk Besluit van 10 juli 1907; het Koninklijk Besluit van 23 april 1980 vereenvoudigde volgens de Hoge Raad van Adel alleen de formulering en liet de wapentekening ongewijzigd). De pagina schrijft “rechtsgewende”.
36. Pastoureau, “Formes et couleurs du désordre”, 1983, blz. 70 (wit, rood en zwart als polaire kleuren; Berlin en Kay; blauw als latere voorkeurskleur van het Westen).
37. Etymologiebank, trefwoord azuur, https://etymologiebank.nl/trefwoord/azuur (Arabisch lāzuward, Perzisch lazyward; lidwoordverlies; attestaties circa 1290–1310 en circa 1300–1350).
38. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 273–275 (“Azure, semé-de-lis or” als vaste wapens van Frankrijk; “By an edict dated 1376, Charles V. reduced the number of fleurs-de-lis in his shield to three”). Fox-Davies geeft geen archiefverwijzing voor dat edict; een Franse primaire vindplaats is voor dit hoofdstuk niet ingezien [onzeker].
114. Beeldkatern van dit onderzoeksprogramma, map `research/heraldiek/afbeeldingen/`, met de registratie van herkomst, maker en licentie in de beeldregisters in de werkmap. Voor dit hoofdstuk van belang: tincturen-arceringstabel-petra-sancta-1638.png, de kleuraanduidingstabel uit Silvester Petra Sancta, De symbolis heroicis libri IX, 1634/1638, blz. 314, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petra_Sancta_Symbolis_heroicis_-_sz%C3%ADnjel%C3%B6l%C3%A9si_t%C3%A1bla,_314._lap.PNG (het gedrukte origineel is publiek domein; de GFDL-tag op Commons is een uploaderclaim op de reproductie); tincturen-arceringen-overzichtstabel.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tinctures_(metals_and_colours).svg (Montrealais, Wereon en Hagman, CC BY-SA 3.0); kleurenschaal-en-pelswerk-stroehl-1899.jpg, tafel 6 “Heraldische Farbenskala und Heraldisches Pelzwerk” uit H. G. Ströhl, Heraldischer Atlas, Stuttgart 1899, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t06_3.jpg (publiek domein); adelaar-vormen-stroehl-1899.jpg, tafel 9 “Der Adler” uit hetzelfde werk, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t09_3.jpg; wapen-heilig-roomse-rijk.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Holy_Roman_Empire_Arms-double_head.svg (Ipankonin, CC BY-SA 3.0); wapen-castilie-leon.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_Coat_of_Arms_of_the_Crown_of_Castile_(1230-1284).svg (Heralder, CC BY-SA 3.0); wapen-frankrijk-ancien.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Blason_pays_fr_France_ancien.svg (publiek domein); wapen-nederland.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_coat_of_arms_of_the_Netherlands.svg (Sodacan, CC BY-SA 3.0); en de eigen schematische tekeningen schema-tincturen.svg, loeff-wapen-schema.svg en loeff-zegel-1536-schema.svg, die geen historische afbeeldingen zijn maar afleidingen uit blazoen en zegelbeschrijving. Publicatie vergt een aparte rechtencheck; CC BY-SA vereist naamsvermelding en gelijk delen.
116. Wikimedia Commons, categorieboom Category:Coats of arms by tincture, geraadpleegd via de Commons-API op 28 juli 2026; de aantallen zijn die van die datum. Category:Or (yellow in heraldry), eenendertig bestanden en honderdacht subcategorieën; Category:Argent (white in heraldry), eenenzeventig en honderddertien; Category:Gules (red in heraldry), drieënveertig en honderdtien; Category:Azure (blue in heraldry), achtentwintig en achtennegentig; Category:Sable (black in heraldry), twintig en achtenzestig; Category:Vert (green in heraldry), achtentwintig en tweeëntachtig; Category:Purpure (purple in heraldry), elf en vierentwintig; Category:Or and vert in heraldry, vierhonderddrieënvijftig en zevenenzeventig. Voor het arceringsstelsel: Category:Illustrations of heraldic hatching systems, zevenentachtig bestanden, met onder meer de tabellen van Butkens, Caramuel Lobkowitz, De Rouck, Franquart, Gelenius en Vulson de la Colombière, en Category:Hatched coats of arms, driehonderdnegenenzestig bestanden; voor de tincturenschema’s Category:Diagrams of heraldic tinctures, vijfenveertig bestanden, en Category:Heraldic tincture shields, zevenentwintig.