# Purper

Engels: purpure · Frans: pourpre · Duits: Purpur · Latijn: purpureus

Purper is de vijfde en jongste hoofdkleur, en de enige waarvan de status altijd omstreden is geweest. Het woord gaat via het Latijnse purpura terug op het Griekse porphyra, de purperslak waaruit de kostbare kleurstof van de oudheid werd gewonnen; in het Nederlands is purper in 1285 geattesteerd (noot 48).

Zekerheid van dit lemma: vastgelegd
Canonieke URL: https://cms.loeff.nl/heraldiek/element/purper/

## Laag 1 · Symbolische betekenis en duiding

Zekerheid van deze laag: folklore

In de Britse heraldiek is purper wel degelijk erkend, maar zeldzaam; Fox-Davies noemt als vroegste hem bekende voorbeeld het wapen van Henry de Lacy, graaf van Lincoln (overleden 1311): in goud een klimmende leeuw van purper, in de wapenrol van Caerlaverock bezongen als “un lion rampant porprin” (noot 51). Voor Nederland geeft Rietstap onder meer het wapen Van Hanswijk: in purper twee vierkante gouden spiegels (noot 52). De traktaten reserveren purper voor overvloed, mildheid en de genade van God, met wisselende planeten en dagen: Sicille geeft Mercurius en de zaterdag, De Bara juist Jupiter en de donderdag, een tegenstrijdigheid die de willekeur van het genre tekent [folklore] (noot 53). Goede afbeeldingen: de purperen leeuw van León in het gevierendeelde wapen van Castilië en León in het beeldkatern, wapen-castilie-leon.svg, en de Commons-categorie Purpure (purple in heraldry), die zelf klein is en via vierentwintig subcategorieën werkt (noot 114, noot 116).

## Laag 2 · Historische oorsprong en evolutie

Zekerheid van deze laag: vastgelegd

Purper (Engels: purpure; Frans: pourpre; Duits: Purpur; Latijn: purpureus) is de vijfde en jongste hoofdkleur, en de enige waarvan de status altijd omstreden is geweest. Het woord gaat via het Latijnse purpura terug op het Griekse porphyra, de purperslak waaruit de kostbare kleurstof van de oudheid werd gewonnen; in het Nederlands is purper in 1285 geattesteerd (noot 48). In Frankrijk is betwist of purper wel een zelfstandige tinctuur was; de purperen leeuw van León is volgens Woodward dikwijls eenvoudig als keel bedoeld (noot 49). Rietstap noemt purper de eerste onder de “oneigenlijke kleuren” (faux émaux): steeds van onzekere aard, nu eens als metaal, dan weer als kleur behandeld, en dan weer donkerrood, dan weer violet afgebeeld; hij oppert, met de voorzichtigheid van een hypothese, dat purper oorspronkelijk niets anders was dan goud of zilver dat door weer en wind was verschoten en een rode of blauwe weerschijn had gekregen [onzeker, negentiende-eeuwse gissing die in de moderne literatuur geen vaste steun heeft] (noot 50). Uit die onzekere status volgt de bijzonderheid dat purper onverschillig op metaal en op kleur mag worden gelegd; die vrijstelling van de kleurregel, die purper met de pelswerken deelt, komt in hoofdstuk 03 aan de orde (noot 50).

## Noten

De nootnummers volgen het bronhoofdstuk van het naslagwerk (06-deel-iii-kleuren-metalen-en-pelswerken.md).

48. Etymologiebank, trefwoord purper, https://etymologiebank.nl/trefwoord/purper (Latijn purpura uit Grieks porphyra; purperslak; attestatie 1285).
49. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 68 (Franse twijfel aan purper als tinctuur; leeuw van León vaak purper geblazoeneerd “but was not intended to be of a tincture distinct from gules”).
50. Rietstap, Handboek der Wapenkunde, 1875, blz. 89–90 (“Het PURPER […] wordt onverschillig als metaal of als kleur gebruikt”; “Onder de oneigenlijke kleuren (Fr. faux émaux) bekleedt het purper den eersten rang”; de verschiet-hypothese, ingeleid met “schijnt”, met “een weerschijn van rood of blaauw”); Rietstap, Armorial Général, deel I, Introduction, blz. X: “Le pourpre et les fourrures se mettent indifféremment sur métal ou sur couleur”; dezelfde hypothese in Rietstap, Armorial Général, deel I, Dictionnaire, lemma Pourpre, waar alleen sprake is van “une nuance tirant sur le rouge” – de blauwe weerschijn geeft alleen het Handboek.
51. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 72 (De Lacy; citaat uit de wapenrol van Caerlaverock “O un lion rampant porprin”; latere voorbeelden Burton).
52. Rietstap, Handboek der Wapenkunde, 1875, blz. 240 (Van Hanswijk, Nederland: “In purper twee vierkante gouden spiegels […]”); vergelijk blz. 148 (De Hautin, Bourgondië, zilver gekapt met purper).
53. Jérôme de Bara, Le blason des armoiries, hier geraadpleegd in de editie Lyon 1604 (Jean de Gabiano en Samuel Girard); de eerste druk verscheen te Lyon omstreeks 1579–1581 [onzeker welke van beide de eerste is]. De aanduiding van De Bara als glasschilder (peintre-verrier) is niet tegen een afzonderlijke vindplaats getoetst [onzeker]. Hoofdstuk over pourpre (purper verbonden met “attrempance”, overvloed en “grâce de Dieu”, met Jupiter en de donderdag). Archive.org: bub_gb_UHy7oxYBnwQC, https://archive.org/details/bub_gb_UHy7oxYBnwQC; vergelijk Sicille, ed. Cocheris 1860, préface blz. X (purper met Mercurius en de zaterdag).
114. Beeldkatern van dit onderzoeksprogramma, map `research/heraldiek/afbeeldingen/`, met de registratie van herkomst, maker en licentie in de beeldregisters in de werkmap. Voor dit hoofdstuk van belang: tincturen-arceringstabel-petra-sancta-1638.png, de kleuraanduidingstabel uit Silvester Petra Sancta, De symbolis heroicis libri IX, 1634/1638, blz. 314, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petra_Sancta_Symbolis_heroicis_-_sz%C3%ADnjel%C3%B6l%C3%A9si_t%C3%A1bla,_314._lap.PNG (het gedrukte origineel is publiek domein; de GFDL-tag op Commons is een uploaderclaim op de reproductie); tincturen-arceringen-overzichtstabel.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tinctures_(metals_and_colours).svg (Montrealais, Wereon en Hagman, CC BY-SA 3.0); kleurenschaal-en-pelswerk-stroehl-1899.jpg, tafel 6 “Heraldische Farbenskala und Heraldisches Pelzwerk” uit H. G. Ströhl, Heraldischer Atlas, Stuttgart 1899, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t06_3.jpg (publiek domein); adelaar-vormen-stroehl-1899.jpg, tafel 9 “Der Adler” uit hetzelfde werk, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t09_3.jpg; wapen-heilig-roomse-rijk.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Holy_Roman_Empire_Arms-double_head.svg (Ipankonin, CC BY-SA 3.0); wapen-castilie-leon.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_Coat_of_Arms_of_the_Crown_of_Castile_(1230-1284).svg (Heralder, CC BY-SA 3.0); wapen-frankrijk-ancien.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Blason_pays_fr_France_ancien.svg (publiek domein); wapen-nederland.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_coat_of_arms_of_the_Netherlands.svg (Sodacan, CC BY-SA 3.0); en de eigen schematische tekeningen schema-tincturen.svg, loeff-wapen-schema.svg en loeff-zegel-1536-schema.svg, die geen historische afbeeldingen zijn maar afleidingen uit blazoen en zegelbeschrijving. Publicatie vergt een aparte rechtencheck; CC BY-SA vereist naamsvermelding en gelijk delen.
116. Wikimedia Commons, categorieboom Category:Coats of arms by tincture, geraadpleegd via de Commons-API op 28 juli 2026; de aantallen zijn die van die datum. Category:Or (yellow in heraldry), eenendertig bestanden en honderdacht subcategorieën; Category:Argent (white in heraldry), eenenzeventig en honderddertien; Category:Gules (red in heraldry), drieënveertig en honderdtien; Category:Azure (blue in heraldry), achtentwintig en achtennegentig; Category:Sable (black in heraldry), twintig en achtenzestig; Category:Vert (green in heraldry), achtentwintig en tweeëntachtig; Category:Purpure (purple in heraldry), elf en vierentwintig; Category:Or and vert in heraldry, vierhonderddrieënvijftig en zevenenzeventig. Voor het arceringsstelsel: Category:Illustrations of heraldic hatching systems, zevenentachtig bestanden, met onder meer de tabellen van Butkens, Caramuel Lobkowitz, De Rouck, Franquart, Gelenius en Vulson de la Colombière, en Category:Hatched coats of arms, driehonderdnegenenzestig bestanden; voor de tincturenschema’s Category:Diagrams of heraldic tinctures, vijfenveertig bestanden, en Category:Heraldic tincture shields, zevenentwintig.