Goud

Engels: or · Frans: or · Duits: Gold · Latijn: aurum

Goud is het eerste metaal. In de praktijk van tekenaars en schilders wisselen bladgoud en gele verf elkaar af; Fox-Davies stelt vast dat op oude patenten doorgaans goud werd gebruikt, terwijl de registraties daarvan in de Offices of Arms met geel werden uitgevoerd, en dat er in de Britse heraldiek geen enkel geval bekend is waarin “geel” als zelfstandige, van goud onderscheiden tinctuur is geblazoeneerd (noot 22).

Loeff-relevant

Het schildhoofd van het wapen Loeff is van goud, toegevoegd bij de keizerlijke vermeerdering van 1556. Naar het wapen Loeff

Laag 1

Symbolische betekenis en duiding

vastgelegd

De symboliektraditie van de traktaten kent goud rijkdom en adeldom toe, verbindt het met de topaas, de adolescentie, de zon en de zondag [folklore, zie de slotparagraaf] (noot 24). Beroemde voorbeelden van een gouden veld zijn het effen gouden schild van de Italiaanse familie Bandinelli, waartoe paus Alexander III behoorde (noot 25), en vooral gouden velden met een zwarte of rode hoofdfiguur, zoals Vlaanderen: in goud een klimmende leeuw van sabel (noot 26). In het wapen Loeff is goud de tinctuur van het schildhoofd dat in 1556 als vermeerdering werd verleend; het draagt de uitkomende adelaar van sabel, kleur op metaal (noot 27). Goede afbeeldingen: het gouden veld met de zwarte rijksadelaar in het beeldkatern, wapen-heilig-roomse-rijk.svg, en de Commons-categorie Or (yellow in heraldry), die via honderdacht subcategorieën naar wapens met een gouden veld leidt; de gestippelde arcering van goud staat bij Fox-Davies in figuur 35 (noot 114, noot 115, noot 116).

Laag 2

Historische oorsprong en evolutie

vastgelegd

Goud (Engels: or; Frans: or; Duits: Gold; Latijn: aurum) is het eerste metaal. In de praktijk van tekenaars en schilders wisselen bladgoud en gele verf elkaar af; Fox-Davies stelt vast dat op oude patenten doorgaans goud werd gebruikt, terwijl de registraties daarvan in de Offices of Arms met geel werden uitgevoerd, en dat er in de Britse heraldiek geen enkel geval bekend is waarin “geel” als zelfstandige, van goud onderscheiden tinctuur is geblazoeneerd (noot 22). Historisch is die wisselwerking betekenisvol: Pastoureau laat zien dat goud in gekleurde wapenafbeeldingen vanaf het einde van de dertiende eeuw steeds vaker met echt verguldsel in plaats van met geel werd weergegeven, terwijl de vervanging van wit door zilverkleur ruim een eeuw later volgde. Hij leest daarin de neergang van geel in de laatmiddeleeuwse waardenschaal: geel werd de kleur van gal, leugen, verraad en ketterij, “het slechte goud”, en de frequentie van goud in wapens daalde mee (noot 23). Die duiding betreft de brede cultuurgeschiedenis; in het blazoen zelf bleef goud eenvoudig het eerste metaal, zonder morele lading.

Noten

22. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 70 (“Gold seems to have been usually used upon ancient patents, whilst yellow was used in the registrations of them retained in the Offices of Arms”).
23. Pastoureau, “Formes et couleurs du désordre”, 1983, blz. 69 (verguldsel vanaf eind dertiende eeuw; zilverkleur ruim een eeuw later; geel als kleur van gal, leugen, verraad, ketterij; “Le jaune c’est le mauvais or”).
24. Sicille, Le Blason des Couleurs en armes, livrées et devises, ed. H. Cocheris, Parijs 1860, préface blz. IX en X (samenvattend overzicht van de correspondenties per kleur, met “L’argent répond aux vertus de pureté et de justice, aux perles, à l’âge de l’enfance, au tempérament flegmatique, à l’eau, à la lune, à l’espérance et au jour de lundi”); blz. 57–58 (tabellen: alternatieve deugdenlijst, edelstenen, levensfasen met “Sinople. Jeunesse, jusques à trente ans”, complexies en elementen); blz. 65 (de zeven deugden met “Argent. Espérance”, en de weekdagentabel); blz. 66 (jaargetijden). Archive.org: leblasondescoul00sicigoog, https://archive.org/details/leblasondescoul00sicigoog
25. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 73 (Bandinelli; effen zilver: Maigret, Bocquet, Pellezay, Zgraia, stad Elvas).
26. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 524 (Vlaanderen: “Or, a lion rampant sable”).
27. Rietstap, Armorial Général, tweede druk, deel II, Gouda 1887, blz. 88–89, lemma Loeff (Heusden, Breda), verbatim: “(Conc. d’arm., 28 août 1556.) De sin. à trois fleurs-de-lis mal-ordonnées d’arg.; au chef d’or, ch. d’une aigle iss. de sa. Brl. de sin. et d’arg. C.: un vol de sin., chaque aile ch. de trois fleurs-de-lis mal-ordonnées d’arg. L. d’arg. et de sin.” De wrong is dus van sinopel en zilver, de dekkleden van zilver en sinopel. Archive.org: armorialgnra02rietuoft, https://archive.org/details/armorialgnra02rietuoft. Voor mal-ordonnées: Woodward en Burnett, Treatise, deel I, glossarium, blz. 477–478, lemma Mal-ordonné, “Said of charges placed one and two”; Rietstaps eigen Dictionnaire (Armorial, deel I) heeft het lemma niet, wel “Mal-gironné”.
114. Beeldkatern van dit onderzoeksprogramma, map `research/heraldiek/afbeeldingen/`, met de registratie van herkomst, maker en licentie in de beeldregisters in de werkmap. Voor dit hoofdstuk van belang: tincturen-arceringstabel-petra-sancta-1638.png, de kleuraanduidingstabel uit Silvester Petra Sancta, De symbolis heroicis libri IX, 1634/1638, blz. 314, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petra_Sancta_Symbolis_heroicis_-_sz%C3%ADnjel%C3%B6l%C3%A9si_t%C3%A1bla,_314._lap.PNG (het gedrukte origineel is publiek domein; de GFDL-tag op Commons is een uploaderclaim op de reproductie); tincturen-arceringen-overzichtstabel.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tinctures_(metals_and_colours).svg (Montrealais, Wereon en Hagman, CC BY-SA 3.0); kleurenschaal-en-pelswerk-stroehl-1899.jpg, tafel 6 “Heraldische Farbenskala und Heraldisches Pelzwerk” uit H. G. Ströhl, Heraldischer Atlas, Stuttgart 1899, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t06_3.jpg (publiek domein); adelaar-vormen-stroehl-1899.jpg, tafel 9 “Der Adler” uit hetzelfde werk, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t09_3.jpg; wapen-heilig-roomse-rijk.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Holy_Roman_Empire_Arms-double_head.svg (Ipankonin, CC BY-SA 3.0); wapen-castilie-leon.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_Coat_of_Arms_of_the_Crown_of_Castile_(1230-1284).svg (Heralder, CC BY-SA 3.0); wapen-frankrijk-ancien.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Blason_pays_fr_France_ancien.svg (publiek domein); wapen-nederland.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_coat_of_arms_of_the_Netherlands.svg (Sodacan, CC BY-SA 3.0); en de eigen schematische tekeningen schema-tincturen.svg, loeff-wapen-schema.svg en loeff-zegel-1536-schema.svg, die geen historische afbeeldingen zijn maar afleidingen uit blazoen en zegelbeschrijving. Publicatie vergt een aparte rechtencheck; CC BY-SA vereist naamsvermelding en gelijk delen.
115. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, hoofdstuk VII: figuur 35, het arceringsstelsel voor goud, zilver, keel, azuur, sabel, sinopel en purper, met de aangehaalde Ströhl-passage, en figuur 36, de negen latere toevoegingen (a. bruin, b. bloedrood, c. aardkleur, d. ijzergrijs, e. waterkleur, f. vleeskleur, g. asgrauw, h. oranje, i. natuurlijke kleur), beide blz. 76; figuur 33, het effen hermelijnen schild, blz. 69; en in de afdeling over de pelswerken, blz. 78–83, figuur 28 (het grafbeeld van Godfried Plantagenet, graaf van Anjou, waarop de vairvoering van de mantel zichtbaar is), figuur 37 (wapen van William de Ferrers, graaf van Derby, overleden 1247, naar MS. Cotton Nero D.1, met het golvende oude vair), figuur 38 (wapen van Robert de Ferrers, graaf van Derby, 1254–1265, naar gebrandschilderd glas te Dorchester in Oxfordshire), figuur 39 met de geletterde reeks pelswerken (k vair, l tegenvair, m vair en pal, n vair en pointe of Wogenfeh, o Wechselfeh, p Buntfeh, q potent, r tegenpotent, s verschobenes Gegensturzkrückenfeh), figuur 42 (de ijzeren strijdhoed van de veertiende en vijftiende eeuw) en figuur 43 (het zegel van Chunrad Pellifex, 1329). Archive.org: cu31924029796608, https://archive.org/details/cu31924029796608; het register van het werk geeft “Hatchings, 74, 76”. De figuren 35 en 36 staan ook afzonderlijk op Wikimedia Commons, als File:Complete Guide to Heraldry Fig035.png en File:Complete Guide to Heraldry Fig036.png.
116. Wikimedia Commons, categorieboom Category:Coats of arms by tincture, geraadpleegd via de Commons-API op 28 juli 2026; de aantallen zijn die van die datum. Category:Or (yellow in heraldry), eenendertig bestanden en honderdacht subcategorieën; Category:Argent (white in heraldry), eenenzeventig en honderddertien; Category:Gules (red in heraldry), drieënveertig en honderdtien; Category:Azure (blue in heraldry), achtentwintig en achtennegentig; Category:Sable (black in heraldry), twintig en achtenzestig; Category:Vert (green in heraldry), achtentwintig en tweeëntachtig; Category:Purpure (purple in heraldry), elf en vierentwintig; Category:Or and vert in heraldry, vierhonderddrieënvijftig en zevenenzeventig. Voor het arceringsstelsel: Category:Illustrations of heraldic hatching systems, zevenentachtig bestanden, met onder meer de tabellen van Butkens, Caramuel Lobkowitz, De Rouck, Franquart, Gelenius en Vulson de la Colombière, en Category:Hatched coats of arms, driehonderdnegenenzestig bestanden; voor de tincturenschema’s Category:Diagrams of heraldic tinctures, vijfenveertig bestanden, en Category:Heraldic tincture shields, zevenentwintig.

De nootnummers volgen het bronhoofdstuk van het naslagwerk: 06-deel-iii-kleuren-metalen-en-pelswerken.md

Citeer dit lemma als: „Goud”, in: Heraldische encyclopedie van loeff.nl, https://cms.loeff.nl/heraldiek/element/goud/, versie van 11 augustus 2026. Machineleesbare versie: markdown

Gerelateerde lemma’s

Tinctuur (bovenliggend)