Keel

Engels: gules · Frans: gueules · Duits: Rot · Latijn: ruber

Keel is de heraldische naam voor rood. Over de etymologie lopen de bronnen uiteen. Woodward leidde gueules in 1896 af van het Perzische gul, roos of rozenrood, en plaatste het woord in de rij oosterse leenwoorden die met de kruistochten zouden zijn meegekomen (noot 31).

Laag 1

Symbolische betekenis en duiding

folklore

De traktaten kennen rood hardheid en dapperheid toe, verbinden het met de robijn, de mannelijke leeftijd, het vuur, Mars, de zomer en, in de tabel van Sicille, met de deugd caritas en de woensdag [folklore] (noot 24). Historisch onderbouwd is alleen dat rood als een van de drie polaire kleuren van de oude kleurenantropologie (wit, rood, zwart) overal een hoofdrol speelde; Pastoureau gebruikt dat schema uitdrukkelijk als achtergrond van de heraldische kleurkeuze (noot 36). Goede afbeeldingen: het veld van keel met het gouden kasteel van Castilië in het beeldkatern, wapen-castilie-leon.svg, en de Commons-categorie Gules (red in heraldry), met drieënveertig bestanden en honderdtien subcategorieën (noot 114, noot 116).

Laag 2

Historische oorsprong en evolutie

onzeker

Keel (Engels: gules; Frans: gueules; Duits: Rot; Latijn: ruber) is de heraldische naam voor rood. Over de etymologie lopen de bronnen uiteen. Woodward leidde gueules in 1896 af van het Perzische gul, roos of rozenrood, en plaatste het woord in de rij oosterse leenwoorden die met de kruistochten zouden zijn meegekomen (noot 31). De moderne Nederlandse etymologische woordenboeken kennen die afleiding niet, ook niet als variant, en houden het op het Franse gueule, uit het Latijnse gula, keel; De Vries tekent daarbij aan dat het Oudfranse gole oorspronkelijk kleine roodgeverfde stukjes bont aanduidde die als halssieraad werden gedragen, wat de sprong van lichaamsdeel naar kleurnaam verklaart. In het Nederlands is keel als kleurnaam omstreeks 1350 geattesteerd (noot 32). De afleiding uit gula geldt daarmee als de gangbare verklaring; die uit gul is een negentiende-eeuwse gissing zonder steun in de moderne lexicografie [onzeker].

Laag 4

Beroemde voorbeelden

vastgelegd

Rood is de vorstelijke en militaire kleur bij uitstek van de vroege heraldiek. Een effen schild van keel, zonder enige figuur, was het wapen van het huis d’Albret en van de koningen van Navarra; in de samengestelde wapens van Duitse vorstenhuizen als Saksen, Brandenburg en Anhalt verschijnt een effen kwartier van keel, de Blutfahne of het regaliënkwartier, als teken van koninklijke prerogatieven (noot 33). Het beroemdste rode veld draagt Engeland: in keel drie gaande, aanziende leeuwen van goud (noot 34). In de Nederlandse traditie is keel alomtegenwoordig; het rijkswapen gebruikt het voor tong en nagels van de leeuw (noot 35).

Noten

24. Sicille, Le Blason des Couleurs en armes, livrées et devises, ed. H. Cocheris, Parijs 1860, préface blz. IX en X (samenvattend overzicht van de correspondenties per kleur, met “L’argent répond aux vertus de pureté et de justice, aux perles, à l’âge de l’enfance, au tempérament flegmatique, à l’eau, à la lune, à l’espérance et au jour de lundi”); blz. 57–58 (tabellen: alternatieve deugdenlijst, edelstenen, levensfasen met “Sinople. Jeunesse, jusques à trente ans”, complexies en elementen); blz. 65 (de zeven deugden met “Argent. Espérance”, en de weekdagentabel); blz. 66 (jaargetijden). Archive.org: leblasondescoul00sicigoog, https://archive.org/details/leblasondescoul00sicigoog
31. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 37 (azure uit Perzisch lazurd via lazulum/azurrum; gules uit Perzisch gul; sinople naar Sinope, bij Woodward de haven van een groene verfstof; Ménestriers afleiding uit het Grieks “far-fetched”). Woodward voert deze etymologieën aan als het argument van “some writers” voor oosterse invloed en ontkracht de conclusie daarna zelf; de naam is Claude-François Ménestrier, die Woodward als “Menetrier” spelt.
32. Etymologiebank (M. Philippa e.a., Etymologisch Woordenboek van het Nederlands en oudere woordenboeken), trefwoord keel2, https://etymologiebank.nl/trefwoord/keel2 (Frans gueule uit Latijn gula; attestatie circa 1350; De Vries over roodgeverfd halsbont).
33. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 73–75 (de Gueules plein: d’Albret, koningen van Navarra, hertogen van Narbonne; Blutfahne of regaliënkwartier bij Saksen, Brandenburg, Beieren, Anhalt).
34. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 274 (“Gules, three lions passant guardant in pale or (for England)”).
35. Hoge Raad van Adel, “Rijkswapen en koninklijk wapen”, hogeraadvanadel.nl/heraldiek/rijkswapen-en-koninklijk-wapen, geraadpleegd 27 juli 2026 (blazoen bij Koninklijk Besluit van 10 juli 1907; het Koninklijk Besluit van 23 april 1980 vereenvoudigde volgens de Hoge Raad van Adel alleen de formulering en liet de wapentekening ongewijzigd). De pagina schrijft “rechtsgewende”.
36. Pastoureau, “Formes et couleurs du désordre”, 1983, blz. 70 (wit, rood en zwart als polaire kleuren; Berlin en Kay; blauw als latere voorkeurskleur van het Westen).
114. Beeldkatern van dit onderzoeksprogramma, map `research/heraldiek/afbeeldingen/`, met de registratie van herkomst, maker en licentie in de beeldregisters in de werkmap. Voor dit hoofdstuk van belang: tincturen-arceringstabel-petra-sancta-1638.png, de kleuraanduidingstabel uit Silvester Petra Sancta, De symbolis heroicis libri IX, 1634/1638, blz. 314, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petra_Sancta_Symbolis_heroicis_-_sz%C3%ADnjel%C3%B6l%C3%A9si_t%C3%A1bla,_314._lap.PNG (het gedrukte origineel is publiek domein; de GFDL-tag op Commons is een uploaderclaim op de reproductie); tincturen-arceringen-overzichtstabel.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tinctures_(metals_and_colours).svg (Montrealais, Wereon en Hagman, CC BY-SA 3.0); kleurenschaal-en-pelswerk-stroehl-1899.jpg, tafel 6 “Heraldische Farbenskala und Heraldisches Pelzwerk” uit H. G. Ströhl, Heraldischer Atlas, Stuttgart 1899, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t06_3.jpg (publiek domein); adelaar-vormen-stroehl-1899.jpg, tafel 9 “Der Adler” uit hetzelfde werk, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t09_3.jpg; wapen-heilig-roomse-rijk.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Holy_Roman_Empire_Arms-double_head.svg (Ipankonin, CC BY-SA 3.0); wapen-castilie-leon.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_Coat_of_Arms_of_the_Crown_of_Castile_(1230-1284).svg (Heralder, CC BY-SA 3.0); wapen-frankrijk-ancien.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Blason_pays_fr_France_ancien.svg (publiek domein); wapen-nederland.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_coat_of_arms_of_the_Netherlands.svg (Sodacan, CC BY-SA 3.0); en de eigen schematische tekeningen schema-tincturen.svg, loeff-wapen-schema.svg en loeff-zegel-1536-schema.svg, die geen historische afbeeldingen zijn maar afleidingen uit blazoen en zegelbeschrijving. Publicatie vergt een aparte rechtencheck; CC BY-SA vereist naamsvermelding en gelijk delen.
116. Wikimedia Commons, categorieboom Category:Coats of arms by tincture, geraadpleegd via de Commons-API op 28 juli 2026; de aantallen zijn die van die datum. Category:Or (yellow in heraldry), eenendertig bestanden en honderdacht subcategorieën; Category:Argent (white in heraldry), eenenzeventig en honderddertien; Category:Gules (red in heraldry), drieënveertig en honderdtien; Category:Azure (blue in heraldry), achtentwintig en achtennegentig; Category:Sable (black in heraldry), twintig en achtenzestig; Category:Vert (green in heraldry), achtentwintig en tweeëntachtig; Category:Purpure (purple in heraldry), elf en vierentwintig; Category:Or and vert in heraldry, vierhonderddrieënvijftig en zevenenzeventig. Voor het arceringsstelsel: Category:Illustrations of heraldic hatching systems, zevenentachtig bestanden, met onder meer de tabellen van Butkens, Caramuel Lobkowitz, De Rouck, Franquart, Gelenius en Vulson de la Colombière, en Category:Hatched coats of arms, driehonderdnegenenzestig bestanden; voor de tincturenschema’s Category:Diagrams of heraldic tinctures, vijfenveertig bestanden, en Category:Heraldic tincture shields, zevenentwintig.

De nootnummers volgen het bronhoofdstuk van het naslagwerk: 06-deel-iii-kleuren-metalen-en-pelswerken.md

Citeer dit lemma als: „Keel”, in: Heraldische encyclopedie van loeff.nl, https://cms.loeff.nl/heraldiek/element/keel/, versie van 11 augustus 2026. Machineleesbare versie: markdown

Gerelateerde lemma’s

Tinctuur (bovenliggend)