Sinopel

Engels: vert · Frans: sinople · Duits: Grün · Latijn: viridis

Sinopel is het heraldische groen en het etymologische raadsel van het palet. Het woord gaat terug op de stad Sinope aan de Zwarte Zee, maar het Latijnse sinopis en het twaalfde-eeuwse Franse sinople betekenden rood: sinopia was rode oker.

Loeff-relevant

Het veld van het wapen Loeff is van sinopel, de zeldzaamste hoofdkleur; de combinatie met het gouden schildhoofd is bij Pastoureau in minder dan één procent van de middeleeuwse wapens geteld. Naar het wapen Loeff

Laag 1

Symbolische betekenis en duiding

folklore

De traktaten geven sinopel blijdschap, schoonheid en jeugd mee, de smaragd, Venus, de lente en de donderdag [folklore]; de moderne lijstjes die “groen = hoop” prediken vinden, zoals gezegd, in Sicille zelfs geen steun, want daar hoort de hoop bij zilver (noot 24). Goede afbeeldingen: het eigen schema loeff-wapen-schema.svg in het beeldkatern toont het groene veld met de drie zilveren lelies en het gouden schildhoofd; voor de zeldzame verbinding van goud en groen is de Commons-categorie Or and vert in heraldry de vindplaats, met vierhonderddrieënvijftig bestanden, naast de algemene categorie Vert (green in heraldry) (noot 114, noot 116).

Laag 2

Historische oorsprong en evolutie

vastgelegd

Sinopel (Engels: vert; Frans: sinople; Duits: Grün; Latijn: viridis) is het heraldische groen en het etymologische raadsel van het palet. Het woord gaat terug op de stad Sinope aan de Zwarte Zee, maar het Latijnse sinopis en het twaalfde-eeuwse Franse sinople betekenden rood: sinopia was rode oker. Waarom het woord in het Franse blazoen van rood naar groen verschoof, is volgens de etymologische woordenboeken niet verklaard; in het Nederlands is sinopel als “groen in wapenkunde” in 1410 geattesteerd (noot 42). De omslag zelf is wel gedateerd: Pastoureau wijst de wapens van de Arturridder Sagremor in de roman Durmart le Galois (Picardië, circa 1215–1220) aan als een van de vroegste heraldische vindplaatsen waar sinople al groen betekent (noot 43). Woodward vermeldt naast de Sinope-afleiding – bij hem de haven van een groene verfstof – nog de gissing van Claude-François Ménestrier uit het Griekse prasina hopla, die hij zelf “far-fetched” noemt (noot 31). De Engelse traditie ging haar eigen weg en behield vert, het gewone Oudfranse woord voor groen, terwijl het Franse blazoen zelf op sinople overging. Rietstap noteert de reeks nuchter: groen, Oud-Hollandsch sinopel, Frans sinople, Engels vert, Duits grün (noot 6).

Sinopel is van oudsher de zeldzaamste van de vier hoofdkleuren. De combinatie met goud, precies die van het wapen Loeff met zijn gouden schildhoofd boven een veld van sinopel, komt volgens Pastoureaus tellingen in minder dan één procent van de middeleeuwse wapens voor (noot 19). Pastoureau heeft aan die zeldzame combinatie een afzonderlijke studie gewijd: geel met groen was in de late middeleeuwen het kleurenpaar van wanorde en zotheid, de standaarduitrusting van hofnarren, en in de literaire heraldiek het teken van onstuimige of ontregelde ridders, van Sagremor (gegeerd van goud en sinopel) tot Tristan (in sinopel een gouden leeuw), de “zot van liefde” (noot 44). Diezelfde studie documenteert de ambivalentie van groen als zodanig: kleur van de duivel en van de islam, van jaloezie en ondergang, maar evengoed van jeugd, hoop op liefde, onbezorgdheid en vrijheid; de “groene ridder” die een Arturverhaal binnenrijdt, kondigt altijd verstoring van de orde aan (noot 45). Dit is wetenschappelijk onderbouwde duiding van literaire en imaginaire heraldiek; het zegt niets over de motieven van werkelijke families die groen voerden, en Pastoureau zelf waarschuwt dat “de symboliek van de kleuren” een vaag begrip is waarvan veel misbruik wordt gemaakt (noot 3).

Laag 3

Regels, varianten en regionale verschillen

vastgelegd

Velden van sinopel bestaan werkelijk, en zij vallen op. Het oude voorbeeld uit de vorstenheraldiek is Stiermarken: in sinopel een zilveren panter die vlammen spuwt, hier aangehaald naar de tekening van Hans Burgkmair uit 1523 (noot 46). De vlammen zijn een wezenlijk bestanddeel van het blazoen: de heraldische panter is geen natuurlijk dier. Woodward verzamelde effen sinopel (“de Sinople plein”) bij enkele Franse families (noot 47). In de Nederlandse familieheraldiek is het veld van sinopel van het geslacht Loeff een treffend geval: in sinopel drie zilveren lelies, met het gouden schildhoofd en de uitkomende adelaar van sabel als zestiende-eeuwse vermeerdering. Rietstap blazoeneert het lemma Loeff (Heusden, Breda) als “De sin. à trois fleurs-de-lis mal-ordonnées d’arg.; au chef d’or, ch. d’une aigle iss. de sa.”, met een wrong van sinopel en zilver, als helmteken een groene vlucht, elke vleugel beladen met de drie zilveren lelies, en dekkleden van zilver en sinopel; mal-ordonnées betekent daarbij de schikking één boven en twee onder, zoals Woodwards glossarium het lemma omschrijft, al geeft Rietstap er in zijn eigen Dictionnaire geen lemma voor (noot 27). De wapenbeschrijving die de familie zelf hanteert spreekt eenvoudig van drie zilveren lelies in groen (noot 30). De tinctuurkeuze verbindt daarmee de twee zeldzaamste elementen van dit hoofdstuk: een veld van sinopel en de combinatie van sinopel met goud. Voor de toetsing van dit wapen aan de kleurregel zie hoofdstuk 03.

Noten

3. M. Pastoureau, “Formes et couleurs du désordre: le jaune avec le vert”, Médiévales 4 (1983), blz. 62–73, aldaar blz. 68 (abstracte kleuren; “la « symbolique » des couleurs (notion vague dont on use et abuse)”). https://www.persee.fr/doc/medi_0751-2708_1983_num_2_4_921
6. Rietstap, Handboek der Wapenkunde, 1875, blz. 88–89 (GOUD en ZILVER; “vier heraldieke hoofdkleuren: ROOD (Oud-Holl. keel, […] Mod.-Fr. gueules, Eng. gules, Hd. roth); BLAAUW (Oud-Holl. azuur […]); ZWART (Oud-Holl. sabel […]); en GROEN (Oud-Holl. sinopel, Fr. sinople, Eng. vert, Hd. grün)”).
19. Pastoureau, “Formes et couleurs du désordre”, 1983, blz. 66 en noot 16 (“Moins de 1% des armoiries médiévales comportent cette combinaison de couleurs” over goud met sinopel; goud met azuur en goud met keel als “combinaisons banales, fréquentes”); blz. 69 (“l’indice de fréquence de l’or du blason ne cesse de décroître entre ces deux dates”). Beide cijfers berusten op Pastoureaus eigen tellingen in L’hermine et le sinople, blz. 138–139 en 144–145, die niet raadpleegbaar bleken; zij zijn niet onafhankelijk nagerekend.
24. Sicille, Le Blason des Couleurs en armes, livrées et devises, ed. H. Cocheris, Parijs 1860, préface blz. IX en X (samenvattend overzicht van de correspondenties per kleur, met “L’argent répond aux vertus de pureté et de justice, aux perles, à l’âge de l’enfance, au tempérament flegmatique, à l’eau, à la lune, à l’espérance et au jour de lundi”); blz. 57–58 (tabellen: alternatieve deugdenlijst, edelstenen, levensfasen met “Sinople. Jeunesse, jusques à trente ans”, complexies en elementen); blz. 65 (de zeven deugden met “Argent. Espérance”, en de weekdagentabel); blz. 66 (jaargetijden). Archive.org: leblasondescoul00sicigoog, https://archive.org/details/leblasondescoul00sicigoog
27. Rietstap, Armorial Général, tweede druk, deel II, Gouda 1887, blz. 88–89, lemma Loeff (Heusden, Breda), verbatim: “(Conc. d’arm., 28 août 1556.) De sin. à trois fleurs-de-lis mal-ordonnées d’arg.; au chef d’or, ch. d’une aigle iss. de sa. Brl. de sin. et d’arg. C.: un vol de sin., chaque aile ch. de trois fleurs-de-lis mal-ordonnées d’arg. L. d’arg. et de sin.” De wrong is dus van sinopel en zilver, de dekkleden van zilver en sinopel. Archive.org: armorialgnra02rietuoft, https://archive.org/details/armorialgnra02rietuoft. Voor mal-ordonnées: Woodward en Burnett, Treatise, deel I, glossarium, blz. 477–478, lemma Mal-ordonné, “Said of charges placed one and two”; Rietstaps eigen Dictionnaire (Armorial, deel I) heeft het lemma niet, wel “Mal-gironné”.
30. Wapenpagina van het geslacht Loeff, loeff.nl/wapen, geraadpleegd via webarchief, snapshot 11 januari 2012, https://web.archive.org/web/20120111020751/http://loeff.nl/wapen (blazoen “in groen drie zilveren lelies en in een gouden schildhoofd een zwarte uitkomende adelaar”; oudste zegel 12 augustus 1536, met verwijzing naar Taxandria 14 (1907), blz. 79; wapenbrief Karel V, Gent, 28 augustus 1556, Haus-, Hof- und Staatsarchiv Wenen, met notariële vertaling 1606, Algemeen Nederlandsch Familieblad 1884, nr. 106). Dit is een bron van de vierde categorie; de bijzonderheden over verlener, plaats en begiftigde zijn niet aan het Weense archiefstuk of aan het Familieblad zelf getoetst [onzeker].
31. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 37 (azure uit Perzisch lazurd via lazulum/azurrum; gules uit Perzisch gul; sinople naar Sinope, bij Woodward de haven van een groene verfstof; Ménestriers afleiding uit het Grieks “far-fetched”). Woodward voert deze etymologieën aan als het argument van “some writers” voor oosterse invloed en ontkracht de conclusie daarna zelf; de naam is Claude-François Ménestrier, die Woodward als “Menetrier” spelt.
42. Etymologiebank, trefwoord sinopel, https://etymologiebank.nl/trefwoord/sinopel (Sinope; Latijn sinopis; Frans sinople aanvankelijk rood; “De kleurwisseling is niet verklaard”; attestatie 1410).
43. Pastoureau, “Formes et couleurs du désordre”, 1983, blz. 64 noot 8 (Durmart le Galois, circa 1215–1220, “l’un des premiers exemples où le terme sinople, dans un emploi héraldique, ne signifie plus rouge mais a déjà le sens de vert”), met verwijzing naar G. J. Brault, Early Blazon, Oxford 1972, blz. 50 – Pastoureau voert Brault daar niet aan als steun maar als tegenpositie (“contrairement à ce que croit G. J. Brault”).
44. Pastoureau, “Formes et couleurs du désordre”, 1983, blz. 64–68 (Sagremor geerd van goud en sinopel; geel met groen als narrenkleuren vanaf de veertiende eeuw; Tristan “de sinople au lion d’or”).
45. Pastoureau, “Formes et couleurs du désordre”, 1983, blz. 69 (ambivalentie van groen; de groene ridder als ordeverstoorder, van Durmart le Galois tot Sir Gawain and the Green Knight).
46. A. C. Fox-Davies, The Art of Heraldry. An Encyclopaedia of Armory, Londen 1904, blz. 135 en fig. 310 (Stiermarken: “Vert, a panther argent, armed close, vomiting flames of fire”, naar het titelblad van de Stiermarkse Landhandfeste van 1523, getekend door Hans Burgkmair). Archive.org: artofheraldryenc00foxd, https://archive.org/details/artofheraldryenc00foxd
47. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 74 (“The French families of Barbotte, Pupellin, and Trible, all bear de Sinople plein”).
114. Beeldkatern van dit onderzoeksprogramma, map `research/heraldiek/afbeeldingen/`, met de registratie van herkomst, maker en licentie in de beeldregisters in de werkmap. Voor dit hoofdstuk van belang: tincturen-arceringstabel-petra-sancta-1638.png, de kleuraanduidingstabel uit Silvester Petra Sancta, De symbolis heroicis libri IX, 1634/1638, blz. 314, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petra_Sancta_Symbolis_heroicis_-_sz%C3%ADnjel%C3%B6l%C3%A9si_t%C3%A1bla,_314._lap.PNG (het gedrukte origineel is publiek domein; de GFDL-tag op Commons is een uploaderclaim op de reproductie); tincturen-arceringen-overzichtstabel.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tinctures_(metals_and_colours).svg (Montrealais, Wereon en Hagman, CC BY-SA 3.0); kleurenschaal-en-pelswerk-stroehl-1899.jpg, tafel 6 “Heraldische Farbenskala und Heraldisches Pelzwerk” uit H. G. Ströhl, Heraldischer Atlas, Stuttgart 1899, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t06_3.jpg (publiek domein); adelaar-vormen-stroehl-1899.jpg, tafel 9 “Der Adler” uit hetzelfde werk, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t09_3.jpg; wapen-heilig-roomse-rijk.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Holy_Roman_Empire_Arms-double_head.svg (Ipankonin, CC BY-SA 3.0); wapen-castilie-leon.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_Coat_of_Arms_of_the_Crown_of_Castile_(1230-1284).svg (Heralder, CC BY-SA 3.0); wapen-frankrijk-ancien.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Blason_pays_fr_France_ancien.svg (publiek domein); wapen-nederland.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_coat_of_arms_of_the_Netherlands.svg (Sodacan, CC BY-SA 3.0); en de eigen schematische tekeningen schema-tincturen.svg, loeff-wapen-schema.svg en loeff-zegel-1536-schema.svg, die geen historische afbeeldingen zijn maar afleidingen uit blazoen en zegelbeschrijving. Publicatie vergt een aparte rechtencheck; CC BY-SA vereist naamsvermelding en gelijk delen.
116. Wikimedia Commons, categorieboom Category:Coats of arms by tincture, geraadpleegd via de Commons-API op 28 juli 2026; de aantallen zijn die van die datum. Category:Or (yellow in heraldry), eenendertig bestanden en honderdacht subcategorieën; Category:Argent (white in heraldry), eenenzeventig en honderddertien; Category:Gules (red in heraldry), drieënveertig en honderdtien; Category:Azure (blue in heraldry), achtentwintig en achtennegentig; Category:Sable (black in heraldry), twintig en achtenzestig; Category:Vert (green in heraldry), achtentwintig en tweeëntachtig; Category:Purpure (purple in heraldry), elf en vierentwintig; Category:Or and vert in heraldry, vierhonderddrieënvijftig en zevenenzeventig. Voor het arceringsstelsel: Category:Illustrations of heraldic hatching systems, zevenentachtig bestanden, met onder meer de tabellen van Butkens, Caramuel Lobkowitz, De Rouck, Franquart, Gelenius en Vulson de la Colombière, en Category:Hatched coats of arms, driehonderdnegenenzestig bestanden; voor de tincturenschema’s Category:Diagrams of heraldic tinctures, vijfenveertig bestanden, en Category:Heraldic tincture shields, zevenentwintig.

De nootnummers volgen het bronhoofdstuk van het naslagwerk: 06-deel-iii-kleuren-metalen-en-pelswerken.md

Citeer dit lemma als: „Sinopel”, in: Heraldische encyclopedie van loeff.nl, https://cms.loeff.nl/heraldiek/element/sinopel/, versie van 11 augustus 2026. Machineleesbare versie: markdown

Gerelateerde lemma’s

Tinctuur (bovenliggend)