Arcering

Engels: hatching · Frans: hachures · Duits: Schraffur

Wie een wapen in steen hakte, in koper graveerde of op een zegel sneed, kon geen kleur tonen. Tot in de zeventiende eeuw werden de tincturen in zulk werk eenvoudig genegeerd (noot 7).

Laag 2

Historische oorsprong en evolutie

vastgelegd

Wie een wapen in steen hakte, in koper graveerde of op een zegel sneed, kon geen kleur tonen. Tot in de zeventiende eeuw werden de tincturen in zulk werk eenvoudig genegeerd (noot 7). Daarna ontstond in korte tijd een reeks concurrerende stelsels om kleuren door lijnen en punten weer te geven, de arcering (Engels: hatching; Frans: hachures; Duits: Schraffur). Het oudst bekende voorbeeld staat op een wapenkaart van het hertogdom Brabant, in 1600 te Leuven verschenen bij de drukker die Woodward “Jo. Baptista Langrius” noemt en die elders is geïdentificeerd als de Leuvense drukker, graveur en boekverkoper Jan Baptist Zangrius; de kaart draagt op het titelblad een ovaal met de verklaring van het stelsel, dat vrijwel overeenkomt met het latere standaardsysteem – alleen het teken voor sabel wijkt af (noot 8). Daarna volgden de stelsels van Francquart (circa 1623), Butkens (1626), Petra Sancta (1638), Lobkowitz (1639), Gelenius en De Rouck (1645), die onderling verschilden en eerst verwarring schiepen. Uiteindelijk verdrong het systeem van de pater Silvester Petra Sancta, auteur van de Tesserae gentilitiae, alle andere en bleef het in gebruik – een vaststelling die zo bij Fox-Davies in 1909 en bij Steenkamp in 1939 staat (noot 9). De uitvinding komt Petra Sancta daarmee niet toe: de arcering van de Leuvense kaart van 1600 gaat er op het teken voor sabel na aan vooraf, en Ströhl tekent aan dat hetzelfde stelsel in 1639 ook door Marcus Vulson de la Colombière werd gebruikt, zodat de eer van de “uitvinding” omstreden blijft (noot 10). Voor Nederland verdient vermelding dat een van de concurrerende stelsels afkomstig was van Thomas de Rouck, schrijver van den Nederlandtschen Herault (1645); in vrijwel al die oudere stelsels ontbrak overigens een teken voor purper, behalve bij Lobkowitz (noot 11).

Laag 3

Regels, varianten en regionale verschillen

niet gevonden

Het stelsel van Petra Sancta werkt zo: goud wordt weergegeven door punten, zilver door een leeg vlak, keel door verticale lijnen, azuur door horizontale lijnen, sabel door gekruiste verticale en horizontale lijnen, sinopel door schuine lijnen van rechtsboven naar linksonder, purper door schuine lijnen in de tegenovergestelde richting (noot 12). Rechts en links worden daarbij, zoals overal in de heraldiek, bepaald vanuit de drager van het schild en niet vanuit de beschouwer. Rietstap beschrijft dezelfde reeks in het Nederlands en voegt eraan toe dat er voor oranje nooit een algemeen aanvaard teken is gekomen; voor de nevenkleuren zijn in de negentiende eeuw wel voorstellen gedaan, onder anderen door professor Bernd, nagevolgd door Jouffroy d’Eschavannes (noot 13). Ambtelijke status heeft de arcering in Groot-Brittannië nooit gekregen. Fox-Davies merkt in 1909 op dat het College of Arms haar in geen enkel register gebruikt – de meeste registers zijn in kleur uitgevoerd, de overige zonder uitzondering getrickeerd – en dat men werkt met trickeren (Engels: tricking), het aanduiden van kleuren met afkortingen als or, ar, gu, az (of B voor blauw), sa, vt en purp (noot 14). Zijn uitspraak is uitdrukkelijk tot Groot-Brittannië beperkt en is voor dit hoofdstuk niet bij het College zelf nagegaan. Ook het Duitse Wappenbuch van Siebmacher (eerste druk 1605) werkte met zulke aanduidingen (noot 15).

Naast namen en arceringen heeft de heraldische literatuur nog twee benoemingsstelsels voortgebracht die tot de curiosa behoren: het blazoeneren met edelstenen voor de wapens van pairs (goud als topaas, zilver als parel, keel als robijn, azuur als saffier, sabel als diamant, sinopel als smaragd, purper als amethist) en met planeten voor vorstenwapens (zon, maan, Mars, Jupiter, Saturnus, Venus, Mercurius). Woodward noemt dit “absurde pedanterieën”; Fox-Davies spreekt van een geestesafwijking van de oude schrijvers, die alleen door de autoriteit van Guillim enige verspreiding kreeg (noot 16). Rietstap geeft de Nederlandse lijst, met hyacint voor oranje en sardonyx voor bloedkleur, en dateert het planetenstelsel al in de zestiende eeuw (noot 17).

Over de frequentie van de tincturen bestaat dankzij Pastoureau statistisch materiaal. Zijn tellingen over middeleeuwse wapenverzamelingen zijn gepubliceerd in het Traité d’héraldique (1979), blz. 108–121, en in de tabellenbijlagen van L’hermine et le sinople (1982), blz. 138–139 en 144–145; beide werken waren voor dit hoofdstuk alleen indirect raadpleegbaar, via de verwijzingen in zijn wel integraal geraadpleegde artikelen (noot 18). Volgens Pastoureaus eigen tellingen komt de combinatie goud met sinopel in minder dan één procent van de middeleeuwse wapens voor, terwijl hij goud met azuur en goud met keel “banale, frequente” combinaties noemt; de frequentie-index van goud daalt volgens diezelfde tellingen voortdurend tussen de twaalfde en de vijftiende eeuw (noot 19). Beide cijfers berusten op één telling van één onderzoeker: de onderliggende tabellen waren niet raadpleegbaar, zodat zij niet onafhankelijk konden worden nagerekend. Purper is in de Britse heraldiek volgens Woodward minder gebruikt dan welke andere tinctuur ook, en de nevenkleuren komen volgens Rietstap “slechts enkele malen” in Franse en Engelse en “nog zeldzamer” in Nederlandse wapens voor (noot 20). De dikwijls aangehaalde percentages per afzonderlijke tinctuur, en de rangorde van zeldzaamheid die daaruit pleegt te worden afgeleid, konden voor dit hoofdstuk niet in een direct raadpleegbare bron worden gecontroleerd [niet gevonden]. Over de rangorde in aanzien merkt Woodward droog op dat herauten zowel keel als azuur de eerste plaats hebben toegekend, al naar gelang de kleur van het wapen van hun eigen vorst (noot 21). Goede afbeeldingen: de arceringstabel uit Petra Sancta zelf, in het beeldkatern van dit onderzoek als tincturen-arceringstabel-petra-sancta-1638.png, naast de moderne overzichtstabel tincturen-arceringen-overzichtstabel.svg en het eigen schema-tincturen.svg, waarin elke tinctuur in kleur en in arcering naast elkaar staat (noot 114). Fox-Davies beeldt het standaardstelsel af in figuur 35 en de latere Duitse toevoegingen in figuur 36; voor de concurrerende stelsels van Francquart, Butkens, Lobkowitz, Gelenius, De Rouck en Vulson de la Colombière is de Commons-categorie Illustrations of heraldic hatching systems de vindplaats, met daarnaast Hatched coats of arms voor de arcering in de praktijk (noot 115, noot 116).

Noten

7. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 75 (“the tinctures were entirely ignored in all matters of handicraft until the seventeenth century”).
8. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 71 (“on an Armorial Chart of the Duchy of Brabant, published at Louvain in 1600, by Jo. Baptista Langrius, the tinctures are indicated in exact accordance with the system employed by Vulson and Petra Sancta nearly forty years later”), met verwijzing naar de vondst van Weale in Notes and Queries, 3rd Series, VIII, blz. 160. De drukker is de Leuvense uitgever, graveur en boekverkoper Jan Baptist Zangrius (werkzaam 1595–1606); de kaart, Representation de l’Ancienne et Souveraine Duche de Brabant, Leuven 1600, staat naar hem de Zangriuskaart. Woodward spelt “Langrius”. Het latere stelsel van Petra Sancta verschilt van dat van de kaart alleen in het teken voor sabel.
9. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 75 (de reeks met Petra Sancta erin, en “superseded all the others, and has remained in use up to the present time”); Woodward en Burnett, Treatise, deel I, blz. 71 geeft een eigen reeks (Francquart circa 1623, Butkens 1626, Lobkowitz 1639, Gelenius, De Rouck 1645) waarin Petra Sancta juist ontbreekt; Steenkamp, Inleiding, 1939, blz. 18 (“het systeem door Pater Petra Sancta in 1638 uitgevonden en nu overal in gebruik”). “Tot heden in gebruik” is daarmee een vaststelling van 1909 respectievelijk 1939.
10. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 75–76 (citaat uit Ströhl, Heraldischer Atlas, over Vulson de la Colombière, 1639).
11. Rietstap, Handboek der Wapenkunde, 1875, blz. 96 (De Rouck, Nederlandtsche Herault, 1645; “In al deze stelsels ontbreekt de aanwijzing van het purper, behalve bij Lobkowitz”).
12. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 71; Rietstap, Armorial Général, deel I, 1884, Introduction, blz. IX (dezelfde toewijzing van punten en lijnen).
13. Rietstap, Handboek der Wapenkunde, 1875, blz. 90–91 (arceringsrichtingen in het Nederlands; voorstel van Bernd voor oranje en bloedkleur; Rink; Jouffroy d’Eschavannes); Rietstap, Armorial Général, deel I, Introduction, blz. IX (oranje zonder algemeen aanvaard arceringsteken).
14. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 76–77 (“it is questionable whether it has ever received official sanction, at any rate in Great Britain. It certainly has never been made use of in any official record or document in the College of Arms. Most of the records are in colour. The remainder are all without exception ‘tricked’”; tricking-afkortingen; verwachting dat alleen massief zwart voor sabel zal overleven). De uitspraak betreft uitdrukkelijk Groot-Brittannië en dateert van 1909.
15. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 72 (Siebmachers Wappenbuch, eerste druk 1605, met tricking).
16. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 72 (“absurd pedantries”, tabel planeten en edelstenen, “as late in date as Guillim”); Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 77 (“this aberration of intellect”; sanctie door Guillim).
17. Rietstap, Handboek der Wapenkunde, 1875, blz. 95 (Nederlandse edelsteen- en planetenlijst; “een gebruik dat reeds in de zestiende eeuw in zwang was”).
18. Pastoureau vermeldt de vindplaatsen zelf: Médiévales 4 (1983), blz. 66 noot 16 (tabellen in L’hermine et le sinople, Parijs 1982, blz. 138–139 en 144–145) en blz. 69 noot 26 (Traité d’héraldique, Parijs 1979, blz. 108–121). Beide boeken zijn niet digitaal raadpleegbaar gebleken (zie hiaten).
19. Pastoureau, “Formes et couleurs du désordre”, 1983, blz. 66 en noot 16 (“Moins de 1% des armoiries médiévales comportent cette combinaison de couleurs” over goud met sinopel; goud met azuur en goud met keel als “combinaisons banales, fréquentes”); blz. 69 (“l’indice de fréquence de l’or du blason ne cesse de décroître entre ces deux dates”). Beide cijfers berusten op Pastoureaus eigen tellingen in L’hermine et le sinople, blz. 138–139 en 144–145, die niet raadpleegbaar bleken; zij zijn niet onafhankelijk nagerekend.
20. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 68 (“Of the regular tinctures purpure is much less used in British armory than any other”); Rietstap, Handboek der Wapenkunde, 1875, blz. 89.
21. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 69.
114. Beeldkatern van dit onderzoeksprogramma, map `research/heraldiek/afbeeldingen/`, met de registratie van herkomst, maker en licentie in de beeldregisters in de werkmap. Voor dit hoofdstuk van belang: tincturen-arceringstabel-petra-sancta-1638.png, de kleuraanduidingstabel uit Silvester Petra Sancta, De symbolis heroicis libri IX, 1634/1638, blz. 314, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petra_Sancta_Symbolis_heroicis_-_sz%C3%ADnjel%C3%B6l%C3%A9si_t%C3%A1bla,_314._lap.PNG (het gedrukte origineel is publiek domein; de GFDL-tag op Commons is een uploaderclaim op de reproductie); tincturen-arceringen-overzichtstabel.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tinctures_(metals_and_colours).svg (Montrealais, Wereon en Hagman, CC BY-SA 3.0); kleurenschaal-en-pelswerk-stroehl-1899.jpg, tafel 6 “Heraldische Farbenskala und Heraldisches Pelzwerk” uit H. G. Ströhl, Heraldischer Atlas, Stuttgart 1899, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t06_3.jpg (publiek domein); adelaar-vormen-stroehl-1899.jpg, tafel 9 “Der Adler” uit hetzelfde werk, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t09_3.jpg; wapen-heilig-roomse-rijk.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Holy_Roman_Empire_Arms-double_head.svg (Ipankonin, CC BY-SA 3.0); wapen-castilie-leon.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_Coat_of_Arms_of_the_Crown_of_Castile_(1230-1284).svg (Heralder, CC BY-SA 3.0); wapen-frankrijk-ancien.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Blason_pays_fr_France_ancien.svg (publiek domein); wapen-nederland.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_coat_of_arms_of_the_Netherlands.svg (Sodacan, CC BY-SA 3.0); en de eigen schematische tekeningen schema-tincturen.svg, loeff-wapen-schema.svg en loeff-zegel-1536-schema.svg, die geen historische afbeeldingen zijn maar afleidingen uit blazoen en zegelbeschrijving. Publicatie vergt een aparte rechtencheck; CC BY-SA vereist naamsvermelding en gelijk delen.
115. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, hoofdstuk VII: figuur 35, het arceringsstelsel voor goud, zilver, keel, azuur, sabel, sinopel en purper, met de aangehaalde Ströhl-passage, en figuur 36, de negen latere toevoegingen (a. bruin, b. bloedrood, c. aardkleur, d. ijzergrijs, e. waterkleur, f. vleeskleur, g. asgrauw, h. oranje, i. natuurlijke kleur), beide blz. 76; figuur 33, het effen hermelijnen schild, blz. 69; en in de afdeling over de pelswerken, blz. 78–83, figuur 28 (het grafbeeld van Godfried Plantagenet, graaf van Anjou, waarop de vairvoering van de mantel zichtbaar is), figuur 37 (wapen van William de Ferrers, graaf van Derby, overleden 1247, naar MS. Cotton Nero D.1, met het golvende oude vair), figuur 38 (wapen van Robert de Ferrers, graaf van Derby, 1254–1265, naar gebrandschilderd glas te Dorchester in Oxfordshire), figuur 39 met de geletterde reeks pelswerken (k vair, l tegenvair, m vair en pal, n vair en pointe of Wogenfeh, o Wechselfeh, p Buntfeh, q potent, r tegenpotent, s verschobenes Gegensturzkrückenfeh), figuur 42 (de ijzeren strijdhoed van de veertiende en vijftiende eeuw) en figuur 43 (het zegel van Chunrad Pellifex, 1329). Archive.org: cu31924029796608, https://archive.org/details/cu31924029796608; het register van het werk geeft “Hatchings, 74, 76”. De figuren 35 en 36 staan ook afzonderlijk op Wikimedia Commons, als File:Complete Guide to Heraldry Fig035.png en File:Complete Guide to Heraldry Fig036.png.
116. Wikimedia Commons, categorieboom Category:Coats of arms by tincture, geraadpleegd via de Commons-API op 28 juli 2026; de aantallen zijn die van die datum. Category:Or (yellow in heraldry), eenendertig bestanden en honderdacht subcategorieën; Category:Argent (white in heraldry), eenenzeventig en honderddertien; Category:Gules (red in heraldry), drieënveertig en honderdtien; Category:Azure (blue in heraldry), achtentwintig en achtennegentig; Category:Sable (black in heraldry), twintig en achtenzestig; Category:Vert (green in heraldry), achtentwintig en tweeëntachtig; Category:Purpure (purple in heraldry), elf en vierentwintig; Category:Or and vert in heraldry, vierhonderddrieënvijftig en zevenenzeventig. Voor het arceringsstelsel: Category:Illustrations of heraldic hatching systems, zevenentachtig bestanden, met onder meer de tabellen van Butkens, Caramuel Lobkowitz, De Rouck, Franquart, Gelenius en Vulson de la Colombière, en Category:Hatched coats of arms, driehonderdnegenenzestig bestanden; voor de tincturenschema’s Category:Diagrams of heraldic tinctures, vijfenveertig bestanden, en Category:Heraldic tincture shields, zevenentwintig.

De nootnummers volgen het bronhoofdstuk van het naslagwerk: 06-deel-iii-kleuren-metalen-en-pelswerken.md

Citeer dit lemma als: „Arcering”, in: Heraldische encyclopedie van loeff.nl, https://cms.loeff.nl/heraldiek/begrip/arcering/, versie van 11 augustus 2026. Machineleesbare versie: markdown