Hermelijn

Engels: ermine · Frans: hermine · Duits: Hermelin

Hermelijn is een zilveren of wit veld, bezaaid met zwarte hermelijnstaartjes, gestileerde staartpuntjes van de winterwitte hermelijnwezel, onbepaald in getal (noot 65).

Laag 2

Historische oorsprong en evolutie

vastgelegd

Hermelijn (Engels: ermine; Frans: hermine; Duits: Hermelin; middeleeuws Latijn: erminius) is een zilveren of wit veld, bezaaid met zwarte hermelijnstaartjes (Engels: ermine spots; Frans: mouchetures d’hermine; Duits: Hermelinschwänzchen), gestileerde staartpuntjes van de winterwitte hermelijnwezel, onbepaald in getal (noot 65). De naam van het dier is in het Nederlands in 1287 geattesteerd; de herkomst, Germaans harmo (wezel) of Latijn armenius (“Armeense muis”), is omstreden (noot 66). In de oudste weergaven staat het teken dichter bij het werkelijke staartje; de huidige vorm met drie puntjes boven het staartje is een latere ontwikkeling, en op middeleeuwse Garter-platen ligt het bont soms op echt zilver in plaats van wit (noot 67).

Laag 3

Regels, varianten en regionale verschillen

vastgelegd

Uit hermelijn zijn door kleurwisseling varianten gevormd. Het tegenhermelijn (Engels: ermines; Frans: contre-hermine; Duits: Gegenhermelin) is zwart met zilveren staartjes; het goudhermelijn (Engels: erminois) is goud met zwarte staartjes; het tegengoudhermelijn (Engels: pean) zwart met gouden staartjes. Frankrijk kent voor de goudvarianten geen eigen namen en Duitsland alleen voor het goudhermelijn, dat daar gold-hermelin heet; voor het overige worden zij geblazoeneerd als een veld bezaaid met hermelijnstaartjes van een bepaalde kleur (noot 68). Rietstap beschrijft de hele reeks in het Nederlands en voegt het kleinhermelijn (Engels: erminites) toe, met een rood haartje aan weerszijden van elk staartje, om er onmiddellijk bij te zeggen dat hem daarvan geen enkel voorbeeld bekend is; Fox-Davies acht het een verzinsel van schrijvers, niet van herauten (noot 69). Losse hermelijnstaartjes komen ook als zelfstandige wapenfiguur voor (noot 70).

Laag 4

Beroemde voorbeelden

vastgelegd

Het beroemdste hermelijnwapen is dat van Bretagne: effen hermelijn, zonder enige figuur, zo gevoerd door Jan van Bretagne, graaf van Richmond, wiens sterfjaar 1399 op Fox-Davies zelf teruggaat. Generaties schrijvers hielden dit voor het enige wapen van één tinctuur, tot Woodward er niet minder dan veertig andere verzamelde (noot 71). Rietstap noemt als effen hermelijn onder meer de Franse families De Boisrouvray en De Sainte-Hermine, als effen tegenhermelijn De Laval, en, voor Nederland, het geslacht Boschhuyzen met een effen omgekeerd vair (noot 72). Goede afbeeldingen: tafel 6 van Ströhls Heraldischer Atlas zet kleurenschaal en pelswerk op één plaat, in het beeldkatern als kleurenschaal-en-pelswerk-stroehl-1899.jpg; Fox-Davies geeft het effen hermelijnen schild in figuur 33 en de hele reeks pelswerken in de geletterde figuur 39, en op Wikimedia Commons is Ermine (fur) de hoofdingang, met tweeëntachtig bestanden en drieëndertig subcategorieën, waaronder Ermine spots in heraldry en Ermine shields (noot 114, noot 115, noot 118).

Noten

65. Rietstap, Handboek der Wapenkunde, 1875, blz. 92 (definitie; hermelijnstaartjes met de Franse, Engelse en Duitse termen); Rietstap, Armorial Général, deel I, Dictionnaire, lemma Hermine.
66. Etymologiebank, trefwoord hermelijn, https://etymologiebank.nl/trefwoord/hermelijn (herkomst omstreden: Germaans harmo of Latijn armenius; attestatie 1287, “erminius es .i. ermelijn”).
67. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 78 (oudste vorm dichter bij het werkelijke staartje); Woodward en Burnett, Treatise, deel I, blz. 69 (zilveren veld op Garter-platen, naar Hope, Archaeologia LI).
68. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 77–78 (ermines/contre-hermine/gegen-hermelin; pean; “The German term for erminois is gold-hermelin, but there are no distinctive terms either in French or German heraldry for the other varieties”; Franse omschrijvingen d’or semé d’hermines de sable enzovoort); Woodward en Burnett, Treatise, deel I, blz. 69, die het absoluter formuleert (“These latter are not known by a special name in foreign heraldry”).
69. Rietstap, Handboek der Wapenkunde, 1875, blz. 93 (goudhermelijn, tegengoudhermelijn, kleinhermelijn “waarvan mij […] geen voorbeeld bekend is”); Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 78 (erminites als “silly invention of former heraldic writers, not of former heralds”).
70. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 78 (wapen Kay; hermelijnstaartje als onderscheidingsteken bij naamswijziging).
71. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 69: “A plain shield of ermine (Fig. 33) was borne by John of Brittany, Earl of Richmond (d. 1399)” en “This idea as to arms of one tincture was, however, exploded in Woodward and Burnett’s ‘Treatise on Heraldry,’ where no less than forty different examples are quoted.” Het sterfjaar 1399 en de identificatie van de drager (bij Fox-Davies in het figuurbijschrift John de Montfort, hertog van Bretagne en graaf van Richmond) komen van Fox-Davies zelf. De lijst staat bij Woodward en Burnett, Treatise, deel I, blz. 73–75, met zijn eigen telling “the forty, or thereby, coats of plain metal or colour”.
72. Rietstap, Handboek der Wapenkunde, 1875, blz. 78 (De Boisrouvray, De St. Hermine, Coague effen hermelijn; De Laval en De Mignon effen tegenhermelijn; Boschhuyzen effen omgekeerd vair).
114. Beeldkatern van dit onderzoeksprogramma, map `research/heraldiek/afbeeldingen/`, met de registratie van herkomst, maker en licentie in de beeldregisters in de werkmap. Voor dit hoofdstuk van belang: tincturen-arceringstabel-petra-sancta-1638.png, de kleuraanduidingstabel uit Silvester Petra Sancta, De symbolis heroicis libri IX, 1634/1638, blz. 314, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petra_Sancta_Symbolis_heroicis_-_sz%C3%ADnjel%C3%B6l%C3%A9si_t%C3%A1bla,_314._lap.PNG (het gedrukte origineel is publiek domein; de GFDL-tag op Commons is een uploaderclaim op de reproductie); tincturen-arceringen-overzichtstabel.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tinctures_(metals_and_colours).svg (Montrealais, Wereon en Hagman, CC BY-SA 3.0); kleurenschaal-en-pelswerk-stroehl-1899.jpg, tafel 6 “Heraldische Farbenskala und Heraldisches Pelzwerk” uit H. G. Ströhl, Heraldischer Atlas, Stuttgart 1899, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t06_3.jpg (publiek domein); adelaar-vormen-stroehl-1899.jpg, tafel 9 “Der Adler” uit hetzelfde werk, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t09_3.jpg; wapen-heilig-roomse-rijk.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Holy_Roman_Empire_Arms-double_head.svg (Ipankonin, CC BY-SA 3.0); wapen-castilie-leon.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_Coat_of_Arms_of_the_Crown_of_Castile_(1230-1284).svg (Heralder, CC BY-SA 3.0); wapen-frankrijk-ancien.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Blason_pays_fr_France_ancien.svg (publiek domein); wapen-nederland.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_coat_of_arms_of_the_Netherlands.svg (Sodacan, CC BY-SA 3.0); en de eigen schematische tekeningen schema-tincturen.svg, loeff-wapen-schema.svg en loeff-zegel-1536-schema.svg, die geen historische afbeeldingen zijn maar afleidingen uit blazoen en zegelbeschrijving. Publicatie vergt een aparte rechtencheck; CC BY-SA vereist naamsvermelding en gelijk delen.
115. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, hoofdstuk VII: figuur 35, het arceringsstelsel voor goud, zilver, keel, azuur, sabel, sinopel en purper, met de aangehaalde Ströhl-passage, en figuur 36, de negen latere toevoegingen (a. bruin, b. bloedrood, c. aardkleur, d. ijzergrijs, e. waterkleur, f. vleeskleur, g. asgrauw, h. oranje, i. natuurlijke kleur), beide blz. 76; figuur 33, het effen hermelijnen schild, blz. 69; en in de afdeling over de pelswerken, blz. 78–83, figuur 28 (het grafbeeld van Godfried Plantagenet, graaf van Anjou, waarop de vairvoering van de mantel zichtbaar is), figuur 37 (wapen van William de Ferrers, graaf van Derby, overleden 1247, naar MS. Cotton Nero D.1, met het golvende oude vair), figuur 38 (wapen van Robert de Ferrers, graaf van Derby, 1254–1265, naar gebrandschilderd glas te Dorchester in Oxfordshire), figuur 39 met de geletterde reeks pelswerken (k vair, l tegenvair, m vair en pal, n vair en pointe of Wogenfeh, o Wechselfeh, p Buntfeh, q potent, r tegenpotent, s verschobenes Gegensturzkrückenfeh), figuur 42 (de ijzeren strijdhoed van de veertiende en vijftiende eeuw) en figuur 43 (het zegel van Chunrad Pellifex, 1329). Archive.org: cu31924029796608, https://archive.org/details/cu31924029796608; het register van het werk geeft “Hatchings, 74, 76”. De figuren 35 en 36 staan ook afzonderlijk op Wikimedia Commons, als File:Complete Guide to Heraldry Fig035.png en File:Complete Guide to Heraldry Fig036.png.
118. Wikimedia Commons, Category:Furs in heraldry, geraadpleegd 28 juli 2026, met de subcategorieën Category:Ermine (fur), tweeëntachtig bestanden en drieëndertig subcategorieën, waaronder Category:Ermine spots in heraldry en Category:Ermine shields; Category:Ermine like furs, zesendertig; Category:Vair (fur), negenenvijftig en vijftien, waaronder Category:Vair shields; Category:Vair like furs, vijfentwintig; Category:Potent counter potent, drieënzeventig; Category:Kursch in heraldry, achtentwintig; Category:Plumeté in heraldry, achttien; en Category:Papelonny shields, vierenveertig.

De nootnummers volgen het bronhoofdstuk van het naslagwerk: 06-deel-iii-kleuren-metalen-en-pelswerken.md

Citeer dit lemma als: „Hermelijn”, in: Heraldische encyclopedie van loeff.nl, https://cms.loeff.nl/heraldiek/element/hermelijn/, versie van 11 augustus 2026. Machineleesbare versie: markdown

Gerelateerde lemma’s

Pelswerk (bovenliggend)