Sabel

Engels: sable · Frans: sable · Duits: Schwarz

Sabel is het heraldische zwart. De naam komt van het kostbare donkere bont van de sabelmarter; het woord is van Slavische oorsprong (Russisch sobol’) en in het Nederlands al 1260–1280 als bontnaam en 1285 als heraldische kleurnaam geattesteerd (noot 39).

Loeff-relevant

De uitkomende adelaar in het schildhoofd van het wapen Loeff is van sabel. Naar het wapen Loeff

Laag 1

Symbolische betekenis en duiding

folklore

Sabel is de tinctuur van de adelaar bij uitstek: de rijksadelaar in een gouden veld, en in de Nederlanden de klimmende leeuw van Vlaanderen (noot 26). In het wapen Loeff is sabel de tinctuur van de uitkomende adelaar in het gouden schildhoofd; Rietstap registreert het wapen met de concessiedatum 28 augustus 1556, zonder verlener, plaats of begiftigde te noemen (noot 27). Dat de wapenbrief door keizer Karel V te Gent aan Anthonis Dirksz. Loeff, schout van Oudheusden, werd verleend, staat alleen op de wapenpagina van het geslacht zelf en is niet getoetst aan het Weense wapenbriefarchief of aan de vermelding in het Algemeen Nederlandsch Familieblad van 1884 [onzeker] (noot 30); de brief zelf komt in hoofdstuk 15 aan de orde. De traktaten koppelen sabel aan eenvoud en droefheid, de diamant, de ouderdom, de aarde, Saturnus, de vrijdag en de winter [folklore] (noot 24). In de literaire heraldiek die Pastoureau onderzocht kon zwart wel degelijk connotaties dragen, maar ambivalent: het zwart van Palamedes’ geschaakte schild staat voor diens heidense afkomst en tegenspoed, niet voor een vaste “betekenis van zwart” (noot 41). Goede afbeeldingen: de zwarte dubbele rijksadelaar op goud in het beeldkatern, wapen-heilig-roomse-rijk.svg, en Ströhls adelaarsplaat, tafel 9 van de Heraldischer Atlas, als adelaar-vormen-stroehl-1899.jpg; verder de Commons-categorie Sable (black in heraldry), met twintig bestanden en achtenzestig subcategorieën (noot 114, noot 116).

Laag 2

Historische oorsprong en evolutie

vastgelegd

Sabel (Engels: sable; Frans: sable; Duits: Schwarz) is het heraldische zwart. De naam komt van het kostbare donkere bont van de sabelmarter; het woord is van Slavische oorsprong (Russisch sobol’) en in het Nederlands al 1260–1280 als bontnaam en 1285 als heraldische kleurnaam geattesteerd (noot 39). Dat een “kleur” naar een pelswerk heet, heeft in de oudere literatuur tot de stelling geleid dat sabel als een soort bont tussen metaal en kleur in zou staan en dus vrij combineerbaar zou zijn; Woodward verwerpt dat als “a mere fad” en ontkent zelfs de etymologische verwantschap met het bont, waarin hij blijkens de moderne woordenboeken ongelijk had (noot 40). In de arcering wordt sabel weergegeven door gekruiste lijnen, in de praktijk vaak door massief zwart, het enige arceringsteken dat volgens Fox-Davies de tand des tijds zal doorstaan (noot 14).

Noten

14. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 76–77 (“it is questionable whether it has ever received official sanction, at any rate in Great Britain. It certainly has never been made use of in any official record or document in the College of Arms. Most of the records are in colour. The remainder are all without exception ‘tricked’”; tricking-afkortingen; verwachting dat alleen massief zwart voor sabel zal overleven). De uitspraak betreft uitdrukkelijk Groot-Brittannië en dateert van 1909.
24. Sicille, Le Blason des Couleurs en armes, livrées et devises, ed. H. Cocheris, Parijs 1860, préface blz. IX en X (samenvattend overzicht van de correspondenties per kleur, met “L’argent répond aux vertus de pureté et de justice, aux perles, à l’âge de l’enfance, au tempérament flegmatique, à l’eau, à la lune, à l’espérance et au jour de lundi”); blz. 57–58 (tabellen: alternatieve deugdenlijst, edelstenen, levensfasen met “Sinople. Jeunesse, jusques à trente ans”, complexies en elementen); blz. 65 (de zeven deugden met “Argent. Espérance”, en de weekdagentabel); blz. 66 (jaargetijden). Archive.org: leblasondescoul00sicigoog, https://archive.org/details/leblasondescoul00sicigoog
26. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 524 (Vlaanderen: “Or, a lion rampant sable”).
27. Rietstap, Armorial Général, tweede druk, deel II, Gouda 1887, blz. 88–89, lemma Loeff (Heusden, Breda), verbatim: “(Conc. d’arm., 28 août 1556.) De sin. à trois fleurs-de-lis mal-ordonnées d’arg.; au chef d’or, ch. d’une aigle iss. de sa. Brl. de sin. et d’arg. C.: un vol de sin., chaque aile ch. de trois fleurs-de-lis mal-ordonnées d’arg. L. d’arg. et de sin.” De wrong is dus van sinopel en zilver, de dekkleden van zilver en sinopel. Archive.org: armorialgnra02rietuoft, https://archive.org/details/armorialgnra02rietuoft. Voor mal-ordonnées: Woodward en Burnett, Treatise, deel I, glossarium, blz. 477–478, lemma Mal-ordonné, “Said of charges placed one and two”; Rietstaps eigen Dictionnaire (Armorial, deel I) heeft het lemma niet, wel “Mal-gironné”.
30. Wapenpagina van het geslacht Loeff, loeff.nl/wapen, geraadpleegd via webarchief, snapshot 11 januari 2012, https://web.archive.org/web/20120111020751/http://loeff.nl/wapen (blazoen “in groen drie zilveren lelies en in een gouden schildhoofd een zwarte uitkomende adelaar”; oudste zegel 12 augustus 1536, met verwijzing naar Taxandria 14 (1907), blz. 79; wapenbrief Karel V, Gent, 28 augustus 1556, Haus-, Hof- und Staatsarchiv Wenen, met notariële vertaling 1606, Algemeen Nederlandsch Familieblad 1884, nr. 106). Dit is een bron van de vierde categorie; de bijzonderheden over verlener, plaats en begiftigde zijn niet aan het Weense archiefstuk of aan het Familieblad zelf getoetst [onzeker].
39. Etymologiebank, trefwoord sabel2, https://etymologiebank.nl/trefwoord/sabel2 (Russisch sobol’; “zwart bont, sabelbont” 1260–1280; heraldisch zwart 1285).
40. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 68 (sabel als quasi-pelswerk “a mere fad”; zijn etymologische ontkenning “this sable of commerce has not the smallest connection with the heraldic tincture”; het symboliek-citaat “at no time, and in no country, were the moral qualities of the bearer indicated by the tinctures or charges of the shield”, blz. 68–69, een polemische uitspraak zonder bewijsvoering). Als tijdgenoot-tegenwicht bij de etymologie: Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 77, die de verwantschap juist bevestigt (“diamond or ‘zobel’ (sable, the animal, whence the word ‘sable’)”).
41. Pastoureau, “Formes et couleurs du désordre”, 1983, blz. 65–66 (Palamedes: “échiqueté parce qu’équivoque; argent (blanc) parce que loyal […]; sable (noir) parce que d’origine païenne”; denotatieve en connotatieve functie van wapens, noot 15).
114. Beeldkatern van dit onderzoeksprogramma, map `research/heraldiek/afbeeldingen/`, met de registratie van herkomst, maker en licentie in de beeldregisters in de werkmap. Voor dit hoofdstuk van belang: tincturen-arceringstabel-petra-sancta-1638.png, de kleuraanduidingstabel uit Silvester Petra Sancta, De symbolis heroicis libri IX, 1634/1638, blz. 314, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petra_Sancta_Symbolis_heroicis_-_sz%C3%ADnjel%C3%B6l%C3%A9si_t%C3%A1bla,_314._lap.PNG (het gedrukte origineel is publiek domein; de GFDL-tag op Commons is een uploaderclaim op de reproductie); tincturen-arceringen-overzichtstabel.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tinctures_(metals_and_colours).svg (Montrealais, Wereon en Hagman, CC BY-SA 3.0); kleurenschaal-en-pelswerk-stroehl-1899.jpg, tafel 6 “Heraldische Farbenskala und Heraldisches Pelzwerk” uit H. G. Ströhl, Heraldischer Atlas, Stuttgart 1899, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t06_3.jpg (publiek domein); adelaar-vormen-stroehl-1899.jpg, tafel 9 “Der Adler” uit hetzelfde werk, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Str%C3%B6hl_Heraldischer_Atlas_t09_3.jpg; wapen-heilig-roomse-rijk.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Holy_Roman_Empire_Arms-double_head.svg (Ipankonin, CC BY-SA 3.0); wapen-castilie-leon.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_Coat_of_Arms_of_the_Crown_of_Castile_(1230-1284).svg (Heralder, CC BY-SA 3.0); wapen-frankrijk-ancien.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Blason_pays_fr_France_ancien.svg (publiek domein); wapen-nederland.svg, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_coat_of_arms_of_the_Netherlands.svg (Sodacan, CC BY-SA 3.0); en de eigen schematische tekeningen schema-tincturen.svg, loeff-wapen-schema.svg en loeff-zegel-1536-schema.svg, die geen historische afbeeldingen zijn maar afleidingen uit blazoen en zegelbeschrijving. Publicatie vergt een aparte rechtencheck; CC BY-SA vereist naamsvermelding en gelijk delen.
116. Wikimedia Commons, categorieboom Category:Coats of arms by tincture, geraadpleegd via de Commons-API op 28 juli 2026; de aantallen zijn die van die datum. Category:Or (yellow in heraldry), eenendertig bestanden en honderdacht subcategorieën; Category:Argent (white in heraldry), eenenzeventig en honderddertien; Category:Gules (red in heraldry), drieënveertig en honderdtien; Category:Azure (blue in heraldry), achtentwintig en achtennegentig; Category:Sable (black in heraldry), twintig en achtenzestig; Category:Vert (green in heraldry), achtentwintig en tweeëntachtig; Category:Purpure (purple in heraldry), elf en vierentwintig; Category:Or and vert in heraldry, vierhonderddrieënvijftig en zevenenzeventig. Voor het arceringsstelsel: Category:Illustrations of heraldic hatching systems, zevenentachtig bestanden, met onder meer de tabellen van Butkens, Caramuel Lobkowitz, De Rouck, Franquart, Gelenius en Vulson de la Colombière, en Category:Hatched coats of arms, driehonderdnegenenzestig bestanden; voor de tincturenschema’s Category:Diagrams of heraldic tinctures, vijfenveertig bestanden, en Category:Heraldic tincture shields, zevenentwintig.

De nootnummers volgen het bronhoofdstuk van het naslagwerk: 06-deel-iii-kleuren-metalen-en-pelswerken.md

Citeer dit lemma als: „Sabel”, in: Heraldische encyclopedie van loeff.nl, https://cms.loeff.nl/heraldiek/element/sabel/, versie van 11 augustus 2026. Machineleesbare versie: markdown

Gerelateerde lemma’s

Tinctuur (bovenliggend)