Vair

Engels: vair · Frans: vair · Duits: Feh

Vair is de gestileerde weergave van het gevlekte winterbont van een eekhoornsoort, het petit-gris, waarvan de blauwgrijze rug- en witte buikvellen aaneengenaaid werden tot mantelvoering; het Latijnse varius betekent bont, gevlekt (noot 73).

Laag 2

Historische oorsprong en evolutie

vastgelegd

Vair (Engels: vair; Frans: vair; Duits: Feh; middeleeuws Latijn: varium) is de gestileerde weergave van het gevlekte winterbont van een eekhoornsoort, het petit-gris, waarvan de blauwgrijze rug- en witte buikvellen aaneengenaaid werden tot mantelvoering; het Latijnse varius betekent bont, gevlekt (noot 73). Rietstap merkt op dat er voor deze stof “niet wel eene Nederduitsche benaming te vinden is”, zodat het Franse woord ook in het Nederlands is gebleven (noot 74). Heraldisch is vair een veld van klokvormige stukjes, beurtelings zilver en azuur, in vier rijen. Dat het eerste stukje van zilver hoort te zijn, is de Franse en Nederlandse regel zoals Rietstap haar geeft; Fox-Davies tekent aan dat de Britse praktijk juist omgekeerd is (noot 75). Wordt hetzelfde patroon in andere tincturen uitgevoerd, dan heet het vairé (Engels: vairy; Frans: vairé), zoals het vairé van goud en keel van Ferrers en van de hertogen De Beauffremont, bij die laatsten sprekend op de naam (noot 76). De oudste weergave was golvend: horizontale rechte lijnen afgewisseld met golflijnen, het golvende of oude vair (Duits: Wolkenfeh), dat in buitenlandse wapens bewaard bleef. De Engelse en de continentale terminologie lopen hier uiteen. Fox-Davies stelt vair ondé en vair ancien aan elkaar gelijk; Rietstaps Dictionnaire houdt de twee juist uit elkaar en reserveert vair antique voor de oudste vorm, terwijl vair ondé bij hem de schikking is waarbij de azuren stukken van de tweede rij omgekeerd tegen die van de eerste staan. Dit naslagwerk volgt Rietstap (noot 77). Pas later verstarde het patroon tot de bekende klokjes.

De varianten laten zich als meetkundige spelingen beschrijven. In het tegenvair (Engels: counter vair; Frans: contre-vair) staan gelijkgekleurde klokjes met basis tegen basis en punt tegen punt; in het vair en pal (Engels: vair in pale; Duits: Pfahlfeh) staan zij in verticale rijen recht boven elkaar; het Duitse Sturzpfahlfeh keert dat om, en het vair en pointe (Duits: Wogenfeh) laat de rijen golvend in elkaar grijpen. Vair kan ook schuin lopen (vairé en bande, en barre), en het Duitse Buntfeh is vair van vier tincturen (noot 78). De maat telde mee: het Franse blazoen onderscheidt beffroi of grosvair (drie rijen), gewoon vair (vier) en menu-vair (zes), dat laatste de bron van het Engelse woord miniver; Rietstap geeft daarvoor de Nederlandse termen grootvair en kleinvair. In de Britse heraldiek bestaat maar één maat (noot 79). Potent (Engels: potent, ook potent-counter-potent) met zijn krukvormige stukjes wordt in de Britse handboeken als afzonderlijk pelswerk opgevoerd, maar is volgens Woodward waarschijnlijk niets anders dan een oude tekenvorm van vair, omdat het zegel van Jeanne de Flandre, echtgenote van Enguerrand IV de Coucy, en Engelse wapenrollen rond 1300 vair in die vorm getekend tonen; het is zijn polemiek tegen de Britse handboeken en geen breed gedragen conclusie (noot 80). Het Duitse Eisenhutfeh, ijzerhoedjesvair, dankt zijn naam aan de gelijkenis met de ijzeren strijdhoed; een zegel van de bontwerker Chunrad Pellifex uit 1329, aan een oorkonde in het archief van Lilienfeld in Neder-Oostenrijk, bewijst dat de bontnaam toen al op het patroon werd toegepast (noot 81).

De volksetymologie heeft ook hier toegeslagen: het glazen muiltje van Assepoester berust volgens een door Parker en Fox-Davies doorgegeven verklaring op een verlezing van Frans vaire (van bont) als verre (van glas) bij de overlevering van het sprookje [onzeker; de verklaring is in de sprookjesfilologie omstreden, maar de heraldische literatuur geeft haar zo door] (noot 84).

Laag 4

Beroemde voorbeelden

vastgelegd

Beroemd is vair vooral in samenstellingen: het huis Coucy voerde gedwarsbalkt van vair en keel van zes stukken; effen vair voerden onder meer Ferrers, graven van Derby (later vairé van goud en keel), de Franse families Vairé en Vairière, sprekend op hun naam, en het Napolitaanse Loffredo tegenvair (noot 82). Als verwanten van de pelswerken gelden ten slotte plumeté (veervormig gevuld veld) en papelonné (schubvormig, als vlindervleugels), Italiaans-Franse zeldzaamheden die Woodward bij de pelswerken onderbrengt omdat plumeté doorgaans de tincturen van vair draagt (noot 83).

Goede afbeeldingen: Fox-Davies toont het golvende oude vair in de figuren 37 en 38, naar de wapens van de graven Ferrers, de klokjes en hun varianten in figuur 39 onder de letters k tot en met s, de ijzeren strijdhoed in figuur 42 en het zegel van Chunrad Pellifex van 1329 in figuur 43, en de vairvoering van de mantel op het grafbeeld van Godfried Plantagenet in figuur 28 (noot 115). Op Wikimedia Commons is Vair (fur) de hoofdingang, met negenenvijftig bestanden en vijftien subcategorieën waaronder Vair shields, naast Potent counter potent, Kursch in heraldry, Plumeté in heraldry en Papelonny shields (noot 118).

Noten

73. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 79 (eekhoorn, “the ver or vair, differently spelt; Latin varus”; mantelvoering; grafbeeld van Geoffrey Plantagenet); Rietstap, Handboek der Wapenkunde, 1875, blz. 93 (hermelijn en petit-gris).
74. Rietstap, Handboek der Wapenkunde, 1875, blz. 89 (pelswerken; “Oud-Fr. varium en parié, Mod.-Fr. vair, Eng. vairé, Hd. Feh”; geen Nederduitse benaming).
75. Rietstap, Handboek der Wapenkunde, 1875, blz. 93 (vier rijen, tires; eerste stukje van zilver); Rietstap, Armorial Général, deel I, Dictionnaire, lemma Vair (“quatre rangs … alternativement d’argent et d’azur”; de regel over het eerste stukje staat daar niet); Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 81, waar de Britse praktijk juist omgekeerd is.
76. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 81 (vairé, Ferrers, Gresley “vaire gules and ermine”); Woodward en Burnett, Treatise, deel I, blz. 78 (Belsches/Belcher; De Beauffremont “vairé d’or et de gueules” als sprekend wapen).
77. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 79–81 (oudste weergave met golflijnen; “The early manner of depicting vair … is blazoned as Vair ondé or Vair ancien”; wolkenfeh en wogenfeh). Rietstap, Armorial Général, deel I, Dictionnaire, onderscheidt de twee juist: lemma Vair antique (“Forme la plus ancienne du vair, qui ressemblait aux pièces d’un enté”) tegenover lemma Vair ondé (de schikking waarbij de azuren stukken van de tweede rij omgekeerd staan). De gelijkstelling is Engelse terminologie en wordt hier niet gevolgd.
78. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 82 (counter vair, vair in pale/Pfahlfeh, Sturzpfahlfeh, vair in bend bij Mignianelli en Pichon, vair en pointe/Wogenfeh naar Nisbet, Wechselfeh, Buntfeh); Woodward en Burnett, Treatise, deel I, blz. 78–79.
79. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 81–82 (beffroi of gros vair, vair, menu-vair; miniver; Franse rijenregels; in Brits gebruik één maat); Woodward en Burnett, Treatise, deel I, blz. 77–78; Rietstap, Handboek der Wapenkunde, 1875, blz. 90 (de Nederlandse termen GROOTVAIR voor beffroi en KLEINVAIR voor menu-vair).
80. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 79: “POTENT, and its less common variant COUNTER POTENT, are usually ranked in British Heraldic works as separate furs. This has arisen from the writers being ignorant that in early times Vair was frequently depicted in the form now known as Potent”, met het zegel van Jeanne de Flandre, echtgenote van Enguerrand IV de Coucy, de First Nobility Roll van 1297 en Ingelram de Ghisnes. Het is Woodwards polemiek tegen de Britse handboeken: Fox-Davies, blz. 79–81 en 84–85, voert potent gewoon als zelfstandig pelswerk op en herhaalt de stelling niet.
81. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 82–83 (Eisenhutfeh; zegel van Chunrad Pellifex, 1329, aan een oorkonde in het archief van het kapittelhuis van Lilienfeld in Neder-Oostenrijk; Pellifex was pas in 1340–1343 burgemeester van Wenen).
82. Woodward en Burnett, Treatise, deel I, 1896, blz. 79 (Coucy “Barry of six vair and gules”) en blz. 80 (effen vair bij Varano, Vairé, Vairière, Veret, De Vera en anderen; Loffredo van Napels tegenvair); Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 83.
83. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 83 (citaat uit Woodward over plumeté en papelonné; plumeté d’argent et d’azur van Ceba “note that these are the tinctures of Vair”).
84. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, blz. 79, op gezag van Parker, A Glossary of Terms used in Heraldry (vaire/verre bij Assepoester).
115. Fox-Davies, Complete Guide, 1909, hoofdstuk VII: figuur 35, het arceringsstelsel voor goud, zilver, keel, azuur, sabel, sinopel en purper, met de aangehaalde Ströhl-passage, en figuur 36, de negen latere toevoegingen (a. bruin, b. bloedrood, c. aardkleur, d. ijzergrijs, e. waterkleur, f. vleeskleur, g. asgrauw, h. oranje, i. natuurlijke kleur), beide blz. 76; figuur 33, het effen hermelijnen schild, blz. 69; en in de afdeling over de pelswerken, blz. 78–83, figuur 28 (het grafbeeld van Godfried Plantagenet, graaf van Anjou, waarop de vairvoering van de mantel zichtbaar is), figuur 37 (wapen van William de Ferrers, graaf van Derby, overleden 1247, naar MS. Cotton Nero D.1, met het golvende oude vair), figuur 38 (wapen van Robert de Ferrers, graaf van Derby, 1254–1265, naar gebrandschilderd glas te Dorchester in Oxfordshire), figuur 39 met de geletterde reeks pelswerken (k vair, l tegenvair, m vair en pal, n vair en pointe of Wogenfeh, o Wechselfeh, p Buntfeh, q potent, r tegenpotent, s verschobenes Gegensturzkrückenfeh), figuur 42 (de ijzeren strijdhoed van de veertiende en vijftiende eeuw) en figuur 43 (het zegel van Chunrad Pellifex, 1329). Archive.org: cu31924029796608, https://archive.org/details/cu31924029796608; het register van het werk geeft “Hatchings, 74, 76”. De figuren 35 en 36 staan ook afzonderlijk op Wikimedia Commons, als File:Complete Guide to Heraldry Fig035.png en File:Complete Guide to Heraldry Fig036.png.
118. Wikimedia Commons, Category:Furs in heraldry, geraadpleegd 28 juli 2026, met de subcategorieën Category:Ermine (fur), tweeëntachtig bestanden en drieëndertig subcategorieën, waaronder Category:Ermine spots in heraldry en Category:Ermine shields; Category:Ermine like furs, zesendertig; Category:Vair (fur), negenenvijftig en vijftien, waaronder Category:Vair shields; Category:Vair like furs, vijfentwintig; Category:Potent counter potent, drieënzeventig; Category:Kursch in heraldry, achtentwintig; Category:Plumeté in heraldry, achttien; en Category:Papelonny shields, vierenveertig.

De nootnummers volgen het bronhoofdstuk van het naslagwerk: 06-deel-iii-kleuren-metalen-en-pelswerken.md

Citeer dit lemma als: „Vair”, in: Heraldische encyclopedie van loeff.nl, https://cms.loeff.nl/heraldiek/element/vair/, versie van 11 augustus 2026. Machineleesbare versie: markdown

Gerelateerde lemma’s

Pelswerk (bovenliggend)